“Kështu e gjetëm. Notuam deri në ishull, u ngjitëm zbathur deri në majë dhe mbetëm të magjepsur. Dhe gjatë shumë viteve, krijuam mundësinë për të ndihmuar në realizimin e potencialit të tij.”
Nëse gruaja që po shprehte dëshirën e saj për të përmirësuar një ishull të huaj do të kishte zbritur nga një varkë kontrabandistësh, ëndrra e saj do të ishte shkatërruar në një nga ato qendrat e ndalimit të emigrantëve që qeveria shqiptare ka ndërtuar së fundmi për Italinë. Por varka në fjalë ishte një jaht shumëmilionësh, dhe gruaja që po ngjitej zbathur në majë ishte Ivanka Trump. Realizimi i ëndrrës kërkonte thjesht thirrjen e kryeministrit të vendit, Edi Rama, dhe vullnetarizimin e bashkëshortit të saj, Jared Kushner, dhe një prej kompanive të tij për ta kthyer një zonë të mbrojtur të jetës së egër në pasuri të paluajtshme luksoze.
Qeveria shqiptare këmbëngul se asnjë marrëveshje nuk është finalizuar. Por as nuk e ka fshehur entuziazmin e saj. Kush mund ta fajësojë? Pas dekadash tranzicioni nga komunizmi në kapitalizëm dhe negociatash të zgjatura për anëtarësimin në BE, Shqipëria ka humbur më shumë se 1.2 milionë qytetarë për shkak të emigrimit. Ajo ka nivele të ulëta të prodhimit industrial, një sektor bujqësor në nevojë të dëshpëruar për modernizim dhe një sektor të arsimit të lartë në krizë që prej privatizimit të universiteteve në vitet 1990. Pa kapital industrial, financiar apo njerëzor për t’i ofruar tregut global, e vetmja gjë që mbetet për të shitur është natyra. Edhe turizmi, i cili kohët e fundit është në rritje, ka kërkuar një fushatë të përqendruar qeveritare për të përmirësuar imazhin e vendit.
Zhvillimi i qëndrueshëm dhe mbrojtja e mjedisit janë të lehta për t’u kërkuar, por të shtrenjta dhe të vështira për t’u realizuar. Nën globalizimin konkurrues, pasuritë e paluajtshme dhe turizmi luksoz gjenerojnë rritje më shpejt, edhe nëse ato rrisin pabarazinë dhe shterojnë burimet natyrore. Modelet që ofrohen janë ato që vendet më të pasura i provuan 30 vjet më parë dhe tani janë penduar.
Shqiptarët e dinë se spekulimi me pasuritë e paluajtshme pa mbështetjen e shtetit do të thotë se qytetarët e zakonshëm do ta kenë të vështirë të blejnë një apartament ose të paguajnë qiranë. Ata e dinë se turizmi luksoz do të thotë se pushimet në vendin tënd bëhen një privilegj për pak njerëz. Pa sindikata për të folur dhe me një lëvizje punëtore që shfaqet vetëm në pamjet e paradave të 1 Majit të epokës komuniste, kushtet e punës janë aq shfrytëzuese sa vetëm ata që vijnë nga vende edhe më të dëshpëruara janë të gatshëm të marrin vendet e punës që krijohen. Shqiptarët thjesht mbledhin plaçkat dhe largohen drejt vendeve të tjera, duke u përballur me abuzim dhe ksenofobi. Ata mbajnë kokën ulur, duke e ditur se ky është çmimi që duhet të paguajnë për një të ardhme për fëmijët e tyre.
Në maj 2025, Partia Socialiste në pushtet fitoi zgjedhjet për herë të katërt. Me afërsisht 44%, pjesëmarrja ishte më e ulëta historike, pavarësisht zgjerimit të votës për shqiptarët e diasporës për herë të parë. Nuk pati manifest elektoral, as debat parimor me opozitën (udhëheqësi i së cilës, Sali Berisha, kryesisht shfaqej i paraqitur si buf në rrjetet sociale të qeverisë). Në një vend ku më shumë se 90% e qytetarëve mbështesin integrimin europian, mjaftoi të mbuloheshin billboard-et me fotografi pasaportash europiane dhe të përsëritej vazhdimisht një datë: anëtarësimi deri në vitin 2030.
Kjo është ana tjetër e integrimit europian: kritika ndaj qeverisë bëhet opozitë ndaj vetë Europës. Nuk ka zgjedhje mes vizioneve konkurruese të shoqërisë, por vetëm mes menaxherëve të ndryshëm të së njëjtës trajektore të pashmangshme. Me politikën të reduktuar në qeverisje teknokratike, e vetmja mënyrë për të lexuar konfliktin politik është përmes lentes së “korrupsionit”: sikur shoqëritë postkomuniste ta kishin atë në gjak, sikur problemi të ishin shkeljet individuale dhe jo vetë rregullat.
Për shumë vite shqiptarët e pranuan këtë me të njëjtin fatalizëm me të cilin pranohet një fatkeqësi natyrore. Tani, të rinjtë po kundërshtojnë. Protestat aktuale lidhen me një ligj të fundit për investimet strategjike, i cili forcon kapjen oligarkike të shtetit. Situata u përshkallëzua kur makineritë e rënda hynë në një zonë bregdetare të mbrojtur dhe një video virale tregoi roje private sigurie duke rrahur një protestues ndërsa policia e shtetit qëndronte pranë.
Një brez i mësuar të mendojë se pyetjet e vetme janë, sa shpejt të ndërtohet infrastruktura për turizmin, sa shpejt të integrohet në BE, sa me efikasitet të tërhiqen investimet, tani pyet: a duhet të jetë kështu? A duhet demokracia të jetë sundimi i një grushti super të pasurish?
Është një shembull frymëzues i aktivizmit qytetar që nuk e kisha parë që nga rënia e komunizmit, ndërsa visibiliteti i tij ndërkombëtar padyshim ndihmohet nga vëmendja mediatike ndaj familjes Trump. Por pse tani? Opozita u përpoq më kot për vite me radhë të mobilizonte publikun kundër, epo, “korrupsionit”. Në parlament janë ndezur zjarre dhe koktej molotov janë hedhur drejt godinave qeveritare. Por, në rastin e Kushnerit, opozita është në një mendje me qeverinë. Ndoshta kjo është ajo që u mundësoi mijëra të rinjve të dalin në rrugë: siguria se mosbindja nuk do të kapet. Është prekëse t’i shohësh të këndojnë, të kërcejnë, të pastrojnë rrugën pas protestave dhe t’u japin lule policëve. Ndryshe nga opozita e vjetër, ata nuk po heqin dorë nga shteti, por po këmbëngulin se ai u përket atyre.
Vitet e fundit, përgjigjja ndaj përjashtimit politik në Europën postkomuniste ka qenë rritja e lëvizjeve ksenofobe. Vetëm e djathta ekstreme ka korrur përfitimet e protestave kundër sistemit. Rasti shqiptar dëshmon se një lloj tjetër mobilizimi është i mundur. Larg nacionalizmit regresiv apo nostalgjisë, thirrja e vetme e lëvizjes, “Shqipëria nuk është në shitje”, pasqyron diçka që qeveria socialiste e ka harruar: se vetërespekti është parakushti për t’u respektuar nga të tjerët dhe se një popull i gatshëm të shesë shpirtin për investime do të zbulojë në fund se shpirti ishte e vetmja gjë me vlerë që kishte.
Ka diçka të admirueshme dhe të brishtë te një lëvizje pa udhëheqës, pa program, pa infrastrukturën për ta mbajtur veten në afatgjatë. Lëvizjet pa liderë janë më të vështira për t’u përvetësuar, por më të lehta për t’u infiltruar dhe shpërndarë. Për të qenë efektive, ato duhet të kalojnë nga rezistenca te propozimi, duke gjetur unitetin politik që është shtypur nga bashkimi rreth një kauze të vetme.
Megjithatë, për sa kohë politika demokratike kapet nga pakica e pasur, politikanët vijnë e ikin, gjyqet kundër korrupsionit kënaqin dëshirën për të ndëshkuar dhe aktivizmi qytetar krijon iluzionin e ndryshimit. Njëra pas tjetrës, shoqëritë përballen me të njëjtat paradokse të zhvillimit kapitalist. Sfida nuk është vetëm si të zëvendësohen individët, por si të ndërtohet një sistem i ri.
Megjithatë, për një herë, Shqipëria nuk ka nevojë të arrijë Europën, ajo mund ta udhëheqë atë. Një brez i gatshëm të mobilizohet për një model alternativ zhvillimi, që refuzon kapjen oligarkike dhe lidh mbrojtjen e mjedisit me legjitimitetin demokratik, nuk duhet të frikësohet, por të festohet. Në vend që të bëhet “si pjesa tjetër e Europës”, siç thoshte slogani i vjetër, Shqipëria mund t’i japë kontinentit të vjetër një mësim mbi vetërespektin.
*Shkruar në The Guardian
