“Pse po jetoj në Angli?” më pyet me zemërim Avniu, një shqiptar rreth të 40-ave që punon si ndërtues në Londër, ndërsa po ecnim drejt rreshtave të policëve të ndërhyrjes së shpejte, që ndanin protestuesit e Revolucionit të Flamingove nga parlamenti i vendit.
“Shqipëria është një vend shumë i mirë, këtu nuk ka luftë. Ne nuk duhet të jemi emigrantë. Duhet të kthehemi në shtëpi,” shtoi ai, duke më treguar se fshati i tij në veri të Shqipërisë tashmë ishte braktisur plotësisht, pasi të gjithë ata që kishin mundësi ishin larguar drejt Britanisë ose vendeve të tjera të Evropës Perëndimore.
“Sepse qeveria [në Shqipëri] është shumë e korruptuar, njerëzit nuk kanë të drejta, por nëse njeh dikë nga qeveria, bëhesh milioner për dy ditë. Të gjithë deputetët e Shqipërisë bëhen miliarderë, kanë shtëpi të mëdha, shumë para, të fshehura kudo. Të gjithë kushërinjtë e tyre kanë shumë, shumë para. Është një qeveri vërtet, vërtet e korruptuar dhe ne kemi ardhur në pikën që nuk durojmë më. Ata na shtyjnë të gjithëve drejt Evropës, por ne duhet të kthehemi.”
Ishte dita e 54-t dhe deri atëherë më e dhunshmja e protestave në rrugë, një protestë që ka dominuar verën e Shqipërisë, duke e shqetësuar qeverinë e Partisë Socialiste të Edi Ramës, e cila e ka drejtuar vendin për 13 vite radhazi.
“Të gjithë mendojnë se ky është një shtet demokratik,” më tha Bora Mitrovica, një aktiviste shqiptaro-kanadeze, të cilën e gjeta përballë rreshtit të policisë, duke bërtitur “Poshtë komunizmi!” dhe duke sharë policinë me një repertor të pasur sharjesh ballkanike.
“Epo nuk është. Edi Rama është diktator. Kjo është një diktaturë.”
Bora sapo ishte spërkatur me gaz të specit djegës nga policia, pasi kishte tentuar të çante barrierat në drejtim të parlamentit shqiptar. Protestuesit kishin hedhur vezë dhe shishe uji ndaj forcave të policisë, si dhe ndaj makinave të politikanëve që shkonin drejt sallës së votimit.
Kur policia i zmbrapsi me gaz lotsjellës, topa uji dhe spraj spec djegës, protestuesit shpërthyen në britma zemërimi. Disa prej tyre këputën gjethe aloeje nga bimët dekorative të rrugës dhe shtrydhën lëngun qetësues në sytë e tyre.
“Diktatura nuk merr fund me një thirrje. Duhet të luftosh. Na duhen burrat shqiptarë të ngrihen dhe jo thjesht të thonë ‘Fuck You’, sepse kështu nuk ndryshon vendin,” më tha Bora.
“U këshilloj të gjithë turistëve të ikin sa më shpejt që të munden, sepse nuk do të jenë në gjendje të përballojnë atë që ne, si shqiptarë, mund ta përballojmë.”
Protestat kishin nisur në fshatin bregdetar jugor të Zvërnecit në maj. Banorët zbuluan se hyrja në vendet ku mbanin varkat e peshkimit dhe në ullishtet bregdetare ishte mbyllur papritur me gardhe sigurie, ndërsa automjetet e ndërtimit, me sa dukej, kishin nisur punën për një projekt resorti luksoz të mbështetur nga vajza dhe dhëndri i Donald Trump, Ivanka dhe Jared Kushner, dhe të përkrahur fuqishëm nga qeveria e Ramës.
Ishin skena të dhunshme, ato që treguan rojet e sigurisë duke u përplasur me banorët, përpara se protestuesit vendas të shembnin gardhet dhe të rimerrnin kontrollin e asaj që ata pretendojnë se është toka e tyre.
Kujt i përket realisht toka mbetet ende një çështje e diskutueshme. Për shkak të reformave të shumta të tokës dhe shpërndarjeve të pronës që shoqëruan kalimin e vendit nga sundimi osman drejt pavarësisë dhe pushtimit italian, e më pas nga regjimi izolacionist i Enver Hoxhës drejt tranzicionit kaotik demokratik, pretendimet mbi pronësinë në Shqipëri shpesh mbivendosen. Shpesh, më shumë se një palë mund të pretendojë titullin ligjor mbi të njëjtën parcelë.
Pronari në dukje i bregdetit të Zvërnecit që ndodhet në qendër të projektit të Kushnerëve, një biznesmen me bazë në Miami i quajtur Artur Shehu, është akuzuar nga avokatët që punojnë për banorët vendas se ka falsifikuar dokumente osmane pronësie për të marrë kontrollin e pronës së tyre me vlerë.
Në qershor, u bë gjithashtu e ditur se ai ishte nën hetim nga SPAK, një organ kundër korrupsionit i ngritur nga qeveria e Ramës, për pastrim parash dhe trafik ndërkombëtar kokaine.
Shehu, nga ana e tij, mohon çdo shkelje, duke këmbëngulur se është një biznesmen i ligjshëm që e ka trashëguar tokën nga paraardhësit e tij mesjetarë.
Historinë e ndërlikojnë edhe të dhënat në procedimet e SPAK-ut për praninë e zyrtarëve qeveritarë në takime me Shehun dhe persona të tjerë të dyshuar për trafik kokaine.
Dokumentet e SPAK-ut të rrjedhura te gazetarë ndërkombëtarë sugjerojnë se hetues belgë kishin vërejtur se “këto takime duket se lidhen me projekte imobiliare në Shqipëri, potencialisht të financuara me fonde të paligjshme, me mbështetjen e autoriteteve politike”.
Në të njëjtën kohë, SPAK thekson se “në këtë fazë nuk paraqitet asnjë provë që identifikon zyrtarët e përfshirë apo provon pjesëmarrjen e tyre në aktivitete të paligjshme”.
Hendeku mes këtyre dy deklarimeve tashmë mbushet në Shqipëri me spekulime politike të ethshme dhe dramatike, të përdorura nga Partia Demokratike në opozitë për të pretenduar korrupsion në nivelet më të larta politike.
******
Për shkak se laguna e kripur e Zvërnecit është një zonë e rrallë evropiane për shumimin e flamingove, protestat fillestare në Tiranë ishin protesta mjedisore, me protestues që mbanin flamingo gjigante prej polisteroli si simbol të tyre.
Por gjatë javëve në vijim, protestat u përshkallëzuan: nga ndalimi i ndërtimit të projektit dhe rikthimi i ligjeve shqiptare për mbrojtjen e mjedisit, të cilat ishin rrëzuar së fundmi, në kërkesa që në thelb përbëjnë një revolucion të plotë kundër të gjithë sistemit politik.
Protestuesit tashmë kërkojnë që Rama të japë dorëheqjen dhe të përballet me drejtësinë për korrupsion, së bashku me liderin e opozitës, Sali Berisha, ndërsa Shqipëria duhet të vendosë një qeveri teknike 12-mujore përpara zgjedhjeve të reja.
Natyrisht, Rama nuk është i prirur të bjerë dakord. Prandaj përplasja vazhdon.
Megjithëse protestat e mbrëmjes përgjatë bulevardeve me gjelbërim të Tiranës janë protesta familjare dhe paqësore, ato gjatë paradites janë më të zhurmshme dhe tërheqin një bërthamë më të angazhuar aktivistësh, të cilët e deklarojnë veten revolucionarë.
Mes tyre shihen të rinj me maska që hedhin objekte, burra më të moshuar të klasës punëtore që mbajnë qeleshe tradicionale shqiptare ose valëvitin flamurin e Shqipërisë së Madhe. Por shumica janë pjesëtarë të rinj, shumë të arsimuar dhe nga ana socialie, liberalë të borgjezisë së Tiranës, si dhe pjesëtarë të diasporës — zakonisht një rezervuar i besueshëm votash për qeverinë reformiste dhe pro-BE të Ramës.
Gra të reja konservatore me hixhab qëndrojnë krah për krah me hipsterë të mbuluar me tatuazhe, duke thirrur “Rama, jep dorëheqjen” në shqip, nën ritmin e këngës “Seven Nation Army” të The White Stripes, ose “Rama, Rama, fuck u”, nën ritmin e “We Will Rock You”.
Gjatë ditëve dhe netëve të protestave ku mora pjesë, fjalime të gjata dhe të zjarrta e dënonin qeverinë si terroriste, si diktaturë, dhe vajtonin atë që pretendohej se ishte shitja e tokës shqiptare te interesat izraelite.
Kjo e fundit, një pretendim mjaft konspirativ, doli të ishte një temë e përsëritur në bisedat me shqiptarët. Madje edhe pankartat e ngjitura në shtyllat e ndriçimit në qendër të Tiranës e paraqisnin Ramën si një kukull të George Soros ose si një hebre hasidik.
Xhoana, një drejtore marketingu e veshur në mënyrë elegante, më tha:
“Qeveria jonë po ua shet tokën tonë Jared Kushnerit dhe Ivanka Trumpit dhe oligarkëve tanë. Ata nuk punojnë për njerëzit. Ne duam revolucion sepse gjithçka është keq.”
“Shqipëria nuk ka nevojë për revolucion tani,” tha një zëdhënës i qeverisë, i cili këmbënguli të mbetej anonim, ndërsa pinte një cigare në një kafene në trotuar.
“Njerëzit kanë 50 ditë që thonë se na duhet një revolucion, por nuk kanë asnjë plan për atë që vjen më pas. Një revolucion në këtë fazë, kur jemi kaq pranë anëtarësimit në BE, është diçka e rrezikshme.”
Qeveria e Partisë Socialiste të Ramës ka premtuar anëtarësimin e Shqipërisë në BE deri në vitin 2030, por negociatat kanë ngecur që prej vitit 2009, të vonuara nga shqetësimet mbi sundimin e ligjit, varfërinë relative të vendit dhe shqetësimet mbi krimin e organizuar — veçanërisht dominimin e trafikut ndërkombëtar të kokainës nga klanet shqiptare.
Pushtimi i Ukrainës nga Rusia i dha një shtysë të re procesit të anëtarësimit, pasi zyrtarët e BE-së u ndien të detyruar të forconin rolin e bllokut në epokën e re të konkurrencës gjeopolitike.
Por dritarja për anëtarësim mund të jetë e ngushtë dhe e përkohshme. Si për Partinë Socialiste në pushtet, ashtu edhe për BE-në, protestat masive të kësaj vere janë një komplikim i padëshiruar.
“Evropa, kryesisht Komisioni Evropian, donte të shihte gjithë progresin,” më tha Genc Pollo, një intelektual i njohur konservator shqiptar dhe ish-zëvendëskryeministër.
“Ata nuk donin të shihnin hapat pas të demokracisë dhe në raportet e tyre vjetore i lanë jashtë të gjitha problemet, për çfarëdo arsye.”
Skeptik ndaj progresit të Shqipërisë nën qeverinë e Ramës, të cilën e cilësoi si një “narco-shtet”, të drejtuar nga një “regjim kleptokratik”, Pollo më tha:
“Rama ka lejuar që rrjetet shqiptare, të cilat sjellin kokainë nga Amerika Latine në Evropën Qendrore dhe Veriore, të pastrojnë paratë e tyre në ndërtim. Dhe pastaj, kur vijnë zgjedhjet, ata, me paratë dhe muskujt e tyre, e ndihmojnë atë të marrë votat.”
Por, sipas tij, diplomatët evropianë janë të shurdhër ndaj shqetësimeve të opozitës.
“Edi Rama është mjeshtër në skenografi, në organizim, në organizimin e samiteve në Tiranë dhe në mikpritjen e liderëve në ndonjë restorant duke u servirur një picë me fytyrën e tij në kutinë e picës, dhe pastaj aty ke edhe Presidentin e Komisionit Evropian thotë: ‘Oh, kjo është e mrekullueshme, kjo është e mrekullueshme, o i dashur Edi’.”
Megjithatë, në pamje të parë, protestat, të mbështetura nga çdo shqiptar me të cilin fola dhe që nuk ishte pjesë e qeverisë, duket sikur po ndodhin në një kohë paksa të çuditshme.
Nën qeverisjen e Ramës, PBB-ja e Shqipërisë është pothuajse trefishuar brenda një dekade, një normë rritjeje që evropianët perëndimorë vetëm mund ta kenë zili.
Kullat e reja, të projektuara me tepri në hovin e pasurisë së re, ngrihen mbi arkitekturën qytetare të Tiranës të periudhës së Musolinit dhe mbi pak xhami osmane e bujtina të mbijetuara. Deri vonë të konsideruara destinacione disi të pazakonta, si Tirana ashtu edhe resortet e shumta bregdetare të vendit tashmë janë mbushur me turistë — evropianë të veriut që kërkojnë diellin e verës, si dhe turq dhe arabë të Gjirit që kërkojnë t’i shpëtojnë atij. Kafenetë, baret dhe restorantet plot gjallëri janë po aq elegante dhe komode sa kudo tjetër në Mesdhe, dhe për më tepër, dukshëm më të lira.
Pagat shqiptare nuk kanë ecur me të njëjtin ritëm si inflacioni i shpejtë i çmimeve, veçanërisht i ushqimeve dhe pronave, i shkaktuar nga fluksi i parave, qofshin të ligjshme apo jo. Në disa aspekte, Edi Rama duket si viktimë e suksesit të tij.
“Protestuesit janë një grup urban, kryesisht njerëz shumë të arsimuar,” thotë Pirro Vengu, deputet i Partisë Socialiste për Vlorën, ku përfshihet edhe Zvërneci, ndërsa pimë kafe në një prej atyre restoranteve elegante. “Paradoksi është se kjo është rinia që është rritur gjatë kësaj qeverie. Pra, me sa duket, kemi bërë diçka siç duhet, apo jo?”
I ri, elegant dhe karizmatik, Vengu është një yll në ngjitje i politikës shqiptare, të cilin edhe kritikët e qeverisë në Zvërnec pranuan me keqardhje se e pëlqenin. “Është gjithashtu plotësisht legjitime që shqiptarët të mos e krahasojnë më vendin me të kaluarën e tij tragjike të viteve ’90. Nuk jemi më vendi më i varfër në Evropë. Po e krahasojmë veten me Evropën Perëndimore, ku të gjithë shqiptarët kanë udhëtuar disa herë.”
Pavarësisht suksesit ekonomik të vendit, diskursi politik shqiptar është i mbushur me pretendime tronditëse për parregullsi, që vijnë më fort nga opozita. Në zyrën e tij në selinë e Partisë Demokratike, Sali Berisha, 81-vjeçari lider i opozitës konservatore, doli nga pas një tavoline të mbushur me letra për të më shtrënguar dorën. Në raftet e rrëmujshme pas tij, një kapele bejsbolli MAGA dhe një fotografi e kornizuar e Nënë Terezës konkurronin për hapësirë.
Lideri i parë i Shqipërisë i zgjedhur në mënyrë demokratike dhe arkitekti i orientimit perëndimor të vendit, Berisha është po aq qendror në formësimin e rrugëtimit modern të Shqipërisë sa rivali i tij i betuar, Edi Rama. Vetëm pak javë më parë, administrata Trump, duke cituar arsye të sigurisë kombëtare, kishte hequr sanksionet e vendosura gjatë administratës Biden që e ndalonin Berishën të hynte në SHBA për shkak të korrupsionit gjatë kohës që ishte në detyrë, akuzë që ai e mohon.
Sanksionet britanike mbeten në fuqi — padrejtësisht, më tha Berisha, ndërsa më dorëzoi një kopje të një dokumenti të Foreign and Commonwealth Office lidhur me çështjen e tij dhe akuzoi ish-ambasadorin britanik se ishte “korruptuar” nga Edi Rama.
Fluksi i parave nga aktivitetet kriminale, më tha Berisha, kishte deformuar ekonominë e vendit, duke shkatërruar eksportet shqiptare drejt Evropës, ndërsa paratë pastroheshin përmes projekteve të ndërtimit me vlerë të lartë.
“Nëse shikon këtë vend,” pyeti Berisha në mënyrë retorike, “çfarë do të gjesh? Do të gjesh një fuqi të jashtëzakonshme në duart e Edi Ramës dhe qeverisë së tij, që është fuqia e drogës. Fuqia e drogës është shumë, shumë miliarda euro. Fuqia e drogës, e karteleve shqiptare të drogës, kontrollon gjithçka në këtë vend.”
I rikthyer së fundmi në vijën e parë të politikës pasi mposhti rivalët e brendshëm në Partinë Demokratike, Berisha i sheh protestat si një rrugë për t’u rikthyer në pushtet ose, të paktën, për të dobësuar kontrollin e rivalit të tij të hidhur Rama mbi pushtet. Ai pranon se “ndoshta 20%” e sloganeve kërkonin burgosjen e tij, por siguron se këto kërkesa bëheshin vetëm nga “grupe ekstremiste të majta”. Në pjesën më të madhe, tha ai, protestuesit ishin kundër qeverisë, “dhe kauza e tyre është e drejtë. [Ajo] është kauza jonë. Prandaj ne e mbështesim plotësisht, e respektojmë plotësisht dhe nuk përpiqemi të marrim drejtimin e saj.”
Sa i përket rivalit të tij, Berisha më tha:
“Edi Rama e trajton Shqipërinë si feudin e tij personal, ku mund të bëjë gjithçka. Si një sulltan, në një sulltanat të shekujve të kaluar, ku ajri, toka dhe uji konsiderohen pronë e sulltanit.”
******
Zyra e Kryeministrit ndodhet në një ndërtesë të bukur e ndërtuar në vitin 1941, e projektuar për të strehuar guvernatorin kolonial italian.
Punonjësit atje më shoqëruan nëpër korridore të gjata, të veshura me qeramika klasike greke dhe osmane, deri në zyrën e Edi Ramës, ku ai më injoroi në mënyrë të dukshme për njëfarë kohe, i zënë duke lëvizur gishtin në telefonin e tij.
Rama kishte qenë artist dhe shkrimtar përpara se të hynte në politikë si kryebashkiak reformist i Tiranës, politika e të cilit për zbukurimin e kryeqytetit e kishte kthyer atë në një destinacion të fotografueshëm në Instagram dhe vetë Ramën në sundimtarin e dytë më jetëgjatë të Shqipërisë që nga pavarësia në vitin 1912, i tejkaluar vetëm nga diktatura komuniste.
Një burrë i madh dhe me pamje imponuese, i veshur atë ditë tërësisht me të zeza, përveç atleteve të bardha pa asnjë njollë, Rama i fuqishëm intelektualisht është po aq karizmatik sa edhe intimidues.
Por intervistat e tij të fundit ndërkombëtare kishin qenë të vështira dhe atmosfera në zyrë ishte e tensionuar. Kur më në fund u ul pranë meje, duke u mbështetur në karrige, e pyeta për mendimin e tij mbi protestat.
“Protestat sot nuk janë protestat e qershorit, kështu që njerëzit që folën sot janë të ndryshëm. Ata janë të angazhuar me partitë politike. Janë të angazhuar me partitë opozitare, me partitë e vogla të opozitës, me të majtët e ekstremit dhe të djathtët e ekstremit,” pretendoi ai.
“Ndërsa protestat e qershorit ishin ndryshe, ishin më të mëdha, shumë njerëz që votuan për ne ishin aty.”
Në çdo rast, “jam shumë, shumë krenar që kemi pasur një protestë kaq të madhe për kaq shumë ditë në mënyrën më paqësore dhe që askush nuk u lëndua, askush nuk u pengua të bënte atë që donte,” shtoi ai.
“Në fund të fundit, kjo protestë tregon një vend që është si një vend normal evropian, ku ke protesta.”
Duke përsëritur pretendimin e qeverisë së tij se protestat po nxiteshin nga aktorë të huaj, ai sugjeroi se “algoritmi bëri shumë për t’i sjellë në bulevard, e kupton? Po të them, një nga gjërat që kemi parë nga ana tjetër e pasqyrës, në rrjetet sociale, është se një përqindje shumë e lartë e përmbajtjes prodhohet jashtë ndërtesës. Nuk është shqiptare.”
"Në të vërtetë", - shtoi Rama, “Nëse kjo nuk do të kishte qenë për Jared Kushnerin dhe Trumpin dhe Ivanka-n dhe gjithë llojet e fantazive, kjo nuk do të kishte qenë kaq e mirë për algoritmin,” por lidhja me Kushnerin “i karikoi njerëzit anti-Trump”.
Kur kundërshtova, ai shtoi: “Ti je një përjashtim në këtë mes, nëse nuk po kërkon një këndvështrim për të thënë se sa i tmerrshëm është Trumpi dhe se si ka vrarë flamingot në Shqipëri.”
Por as Trumpi dhe as flamingot nuk duken si burimi kryesor i pakënaqësisë në Zvërnec.
“Shqipëria nuk është demokraci,” më tha një burrë i moshuar në fshat, në greqishten e tij me theks të fortë. “Ata janë hajdutë, të gjithë, Edi Rama dhe Sali Berisha janë njësoj,” tha ai, duke fërkuar gishtat tregues me gishtin e madh për ta theksuar. “Nuk kemi pasur ujë këtu për dy muaj. Duhet të përdor pusin tim të vogël, por pastaj ata na marrin gjithçka që kemi për vete.”
Një grua vendase ra dakord. “Ata më kanë marrë ullishtet e babait tim të moshuar. Këto parcela i kemi pasur brez pas brezi, por ata nuk na japin dokumentet që thonë se na përkasin neve, madje as për shtëpinë ku jetojmë.”
“Ata janë hajdutë, të gjithë, Edi Rama dhe Sali Berisha janë njësoj.”
Për vendlindjen e krizës politike shqiptare, Zvërneci është një vend i qetë, një fshat me disa qindra banorë, kryesisht grekë etnikë ose barinj vllehë të helenizuar.
Pranë qytetit jugor të Vlorës, baret e zhurmshme të plazhit shtrihen përgjatë vijës ranore deri në kufijtë e fshatit. Zvërneci pasqyron një Mesdhe më të vjetër e të paprekur, që gjithnjë e më shumë po bëhet një kujtim nostalgjik edhe në Shqipëri.
Zogj uji lëshojnë tinguj në kënetat bregdetare të deltës së Vjosës, gjinkallat zukasin në ullishtet e mbrojtura nga dielli përvëlues i verës: gjithçka të sjell ndër mend Greqinë e 30 ose 40 viteve më parë.
“Ne duam investime, por jo këtë investim,” më tha një grua.
“Kjo është toka jonë dhe ne nuk e kemi marrë kurrë tokën e familjes sonë që nga viti 1991. Gjithashtu nuk duam izraelitë këtu — kjo është tokë shqiptare dhe nëse vijnë këtu, do t’i vrasim.”
Në plazhin e egër ranor të Portonovos në Zvërnec, bosh, përveç disa familjeve vendase që lumturisht injoronin tabelat që ndalonin larjen, takova Kostë Xhahon, koordinatorin lokal të projektit për PPNEA, OJQ-ja më e madhe mjedisore në Shqipëri.
Ky, më tha ai, është një nga zonat më të rëndësishme për folenizimin e breshkave dhe “Ground Zero” e protestave që më pas ishin zhvendosur në qendër të Tiranës.
“Ne nisëm të protestojmë këtu. Pastaj nisëm të luftojmë me ato buldozerë që nisën të ndërtonin një rrugë dhe me kamionët në zonën e mbrojtur. Pastaj nisëm të përplaseshim me rojet që vendosën në gardhe dhe tani po luftojmë me qeverinë që të ndryshojë ligjin, në mënyrë që kjo zonë të mbetet e mbrojtur përgjithmonë.”
Dëshira e PPNEA-s është që plazhi dhe pjesa tjetër e bregdetit të mbeten tokë publike, siç kanë qenë që në Mbretërinë Shqiptare të Mbretit Zog. Por është një mall me vlerë të madhe tregtare, si për ata që e kanë punuar prej brezash, ashtu edhe për Kushnerët. Dhe nuk është e qartë nëse vetë banorët duan që zona të mbetet e pazhvilluar apo të përfitojnë nga bumi turistik që besojnë se Shehu ua ka vjedhur.
Në Vlorën e afërt, opinioni vendas është dukshëm më pozitiv ndaj projektit të Kushnerëve.
“Këta njerëz [në Zvërnec] janë budallenj,” më tha një shofer taksie në Vlorë.
“Nuk duan të ecin përpara, por është një nga investimet më të mëdha në Evropë. Do të jetë shumë mirë për qytetin tonë. Thjesht shpresoj të jetë ashtu siç thonë dhe që Izraeli të mos ndërtojë një bazë atje,” shtoi ai.
Megjithatë, ai më tha se i mbështeste protestat në Tiranë “sepse janë për çmimet e larta. Shqipëria është ende një vend shumë i varfër dhe shumë i korruptuar.” E pyeta kë kishte votuar. “Ramën, sigurisht,” tha ai, duke më parë sikur t’i kisha bërë një pyetje idiote. “Çdo herë Edi Ramën.”
Për Ramën, i rizgjedhur pak më shumë se një vit më parë për një mandat të katërt, protestat kanë ardhur si një reagim që e ka shokuar.
Në dokumentin strategjik “Besa”, të publikuar së fundmi, emri i të cilit i referohet betimit të pathyeshëm qëndror në kulturën tradicionale shqiptare, qeveria e Ramës deklaroi se “bulevardi i flamingove” paraqiste “një pasqyrë që shoqëria ia vuri përpara qeverisë për ta detyruar të shohë vetveten”, dhe dëshmi se “gjithnjë e më shumë shqiptarë, përfshirë edhe më të moshuarit, nuk e krahasojnë më Shqipërinë që kemi me atë që kishim në vitin 2013, por vetëm me atë që ata vetë besojnë se Shqipëria mund dhe duhet të jetë”.
Një pjesë e madhe e dokumentit Besa duket se bazohet në vëzhgimin e de Tocqueville se momenti më i rrezikshëm për çdo regjim është kur pritshmëritë në rritje, të krijuara nga reformat e ndërmarra tashmë, bëjnë që padrejtësitë e mbetura të duken të patolerueshme.
“Qytetari që ka më shumë se dje,” shkruajnë autorët e strategjisë, “është një qytetar më i pakënaqur. Pikërisht sepse sot jeton më mirë se dje, ai beson gjithashtu se vendi i tij është në gjendje të bëjë shumë më tepër nga sa bën sot.”
Në një letër të hapur të kohëve të fundit, zyrtarja e Partisë Socialiste dhe besnikja e Ramës, Elisa Spiropali, e larguar së fundmi nga posti i ministres për Evropën, deklaroi se protestat përfaqësojnë një “mobilizim politik dhe social, veçanërisht të brezit të ri, që nuk mund të injorohet pa pasoja”.
Në atë që mund të lexohet vetëm si një kritikë ndaj stilit të qeverisjes së Ramës, Spiropali deklaroi se Shqipëria ka nevojë për “jo më shumë personalizim të pushtetit, por institucione më të forta se individët”, “më shumë përulësi, më pak arrogancë”, “më shumë përfaqësim dhe më pak përqendrim të vendimmarrjes”, për të ndërtuar “një shtet ku ligji qëndron mbi pushtetin dhe ku pushteti nuk identifikohet me një person të vetëm”.
Kur e pyeta Edi Ramën nëse letra e hapur e Spiropalit nënvizonte përçarje të brendshme në Partinë Socialiste, ai e mbylli pyetjen. “Kjo është një gjë shumë e brendshme, e vendit,” tha ai.
“Dhe ne duhet ta mbajmë për vete, sepse nuk mendoj se duhet t’i eksportojmë gjërat tona të brendshme jashtë për audiencën, sepse pastaj bëhet si ushqim për kureshtjen, duke ushqyer me gjëra kurioze një audiencë që nuk është aspak brenda historisë, që nuk është e informuar apo asgjë.”
Por opozita nuk kishte të njëjtat skrupuj, iu përgjigja unë, duke shtuar se Berisha kishte bërë akuza konkrete se figura politike brenda rrethit të ngushtë të Ramës kishin marrë pjesë në takimin në Aruba me të dyshuarin për trafik droge Artur Shehu dhe se qeveria kishte lidhje të pakëndshme me bosët e krimit të organizuar.
“Ku është? Kush, ku? Ku? Ku është fotografia? Ku është dokumenti? Ku janë biletat? Ku, ku?” u përgjigj ai.
“Pra, si do të përgjigjeshe ti,” shtoi ai, duke më treguar me gisht, “për shembull, ndaj një pretendimi se dje ke qenë me disa trafikantë droge në hotelin ku po fle? Si përgjigjesh?”
Ai vazhdoi: “Po, figurat e opozitës mund të të thonë shumë gjëra, por nuk jam unë ai që duhet të të them nëse jemi të lidhur apo jo; është detyrë e tyre të provojnë nëse jemi të lidhur apo jo, sepse jam vërtet i neveritur prej vitesh nga fakti që në këtë vend… barra e provës u ka kaluar atyre që akuzohen.”
I pyetur për përshkrimin e Shqipërisë nga opozita si një “narco-shtet”, Rama e hodhi poshtë plotësisht idenë.
“Mund të thuash çfarë të duash. Por ‘narco-shtet’, një narco-shtet që ka nisur të mbyllë kapitujt e negociatave me BE-në? Nuk përputhet në asnjë mënyrë. Nëse Shqipëria ka probleme me korrupsionin, Shqipëria nuk e ka luftuar kurrë korrupsionin siç e ka luftuar këto vite. Nëse Shqipëria ka probleme me krimin, Shqipëria nuk e ka luftuar kurrë krimin siç e ka luftuar këto vite. Dhe kur vjen puna te krimi, po të them, ne paguajmë një çmim të madh në Ballkan për faktin se njerëzit nga Ballkani janë shumë aktivë në krimin e organizuar. Jashtë. Por industria e krimit nuk është këtu. Është atje.”
Duke iu referuar faktit se unë jam gazetar, ai shtoi: “Ti e njeh narco-shtetin, besoj, e di se si ndihen, e di se si ndihen vendet e varfra dhe të korruptuara, e di se si ndihen vendet me të ardhura të mesme. Nuk mendoj se ke nevojë për mua apo për dikë tjetër që të të tregojë se në çfarë lloj vendi je, me të gjitha të mirat dhe të këqijat… Këtu nuk ndihesh i pasigurt, nuk ndihesh si në një vend i varfër, nuk i ndien të gjitha këto gjëra.”
E pyeta Ramën nëse, pasi kishte siguruar vendin e tij si një prej figurave më të rëndësishme në historinë e Shqipërisë, shqetësohej se përshkallëzimi i protestave mund të dëmtonte trashëgiminë e tij.
“Jo, si mund ta kërcënojnë protestat trashëgiminë?” tha ai. “Më pëlqen presioni.”
Ai kishte kaluar edhe dy valë të mëparshme protestash, më tha, ndoshta më të mëdha se ato të sotmet: në vitin 2013, pak pasi kishte ardhur në pushtet, dhe në vitin 2018.
“Kur erdhi e para, u tërhoqa sepse kishin të drejtë. Kishin një argument shumë të fortë. Thashë, keni të drejtë, do ta ndalojmë. Dhe mbaroi, ata morën atë që donin. Herën e dytë, nuk u tërhoqa. Por nisa një dialog me ta dhe bëmë gjëra të mira. Këtë herë, kam mësuar gjëra, kështu që nuk do të tërhiqemi nga projekti [i Zvërnecit], me siguri. Por do të bëjmë një proces [konsultimi].”
Në fund shtoi: “Unë besoj fort se projekti do ta mbyllë plotësisht këtë kapitull, sepse do të jetë i bukur.”
Shumë shqiptarë me të cilët fola, përfshirë edhe ata që në përgjithësi e mbështesnin Ramën, e krahasuan situatën e tij me atë të njeriut të fortë të Serbisë, Aleksandar Vuçiç — jo një krahasim aspak për t'u lavdëruar në Shqipëri — i cili gjithashtu ka fituar favorin e BE-së ndërsa përballet me muaj të tërë protestash në rrugë.
Edhe pse nuk ka gjasa që protestat, vetëm, ta rrëzojnë Ramën, ato nxjerrin qartë në pah një pakënaqësi në rritje ndaj sistemit dypartiak dhe politikës aktuale të patronazhit.
Kryesisht të rinj, liberalë dhe shumë të arsimuar, protestuesit janë, në një masë të madhe, fëmijët politikë të Edi Ramës.
Për gati një brez, modeli i Ramës i zhvillimit të shpejtë, paternalizmit dashamirës ka transformuar vendin në një ekonomi realisht dinamike dhe në lulëzim, me një ritëm marramendës.
Por, si banorët e Zvërnecit, edhe shtresat e mesme të Tiranës ndihen më të varfra, jo më të pasura, përballë rritjes së dukshme dhe pasurisë që po mbin përreth tyre.
Për vëzhguesit perëndimorë, tashmë të mësuar me pagat e ndenjura dhe kufizimet e sistemeve dypartiake, kriza politike e Shqipërisë tregon, në mënyrë ironike, se sa evropian është bërë vendi, edhe pse mbetet në dhomën e pritjes ballkanike të BE-së.
Me protestat që vazhdojnë, në kundërshtim me pritshmëritë e para, edhe gjatë gushtit, mundësia e përshkallëzimit të tyre në motin më të freskët të vjeshtës, kur pushuesit të jenë kthyer në shtëpi dhe studentët të jenë kthyer në mësime, duket se po rritet.
Por duke balancuar përpjekjet për miratimin e vëzhguesve të BE-së, me ato të administratës së paparashikueshme dhe lakmitare Trump, me ato të partisë së ndërtuar sipas imazhit të tij dhe ato të votuesve të tij gjithnjë e më të shqetësuar, Rama projektonte vetëm qetësi.
I mbështetur në kolltukun e tij në fund të takimit, ai më tha:
“Dëgjo, unë jam këtu prej 13 vitesh. Pra, kam edhe tre vite. Nuk kam asgjë për t’i provuar vetes. Sepse në fillim, e di, ka shumë gjëra që duhet t’ia provosh vetes. Siç the ti, unë e kam vendin tim në historinë e këtij vendi. Pastaj, se në çfarë drite do të shihet kjo, do ta vendosë populli.”
Por manovrimi në rrethanat e paparashikueshme të administratës së dytë Trump ka shtuar presionin mbi Edi Ramën, përpjekjet e të cilit për të fituar favorin e presidentit amerikan — qoftë duke e futur Shqipërinë në skemën e diskutueshme të Trumpit për Bordin e Paqes, qoftë duke shtyrë përpara projektin e diskutueshëm imobiliar të familjes Kushner — kanë nxjerrë në pah çarje më parë të fshehura brenda bazës së tij elektorale.
Shpërblimi i vetëm i Ramës deri tani ka qenë rehabilitimi i papritur nga Uashingtoni i rivalit të tij më të madh politik, Sali Berishës, në atë që mund të lexohet vetëm si një mënyrë për të ushtruar presion amerikan.
“Shumë gjëra do të varen nga shtatori,” më tha Sali Berisha. “A do t’i rigjallërojnë, do t’i rimobilizojnë? A do të arrijnë partitë opozitare të bashkohen në një front të madh? Të këmbëngulin për një qeveri kujdestare dhe zgjedhje të reja apo jo, nuk mund ta parashikoj. Është e vështirë, por mendoj se është jetike.”
Por shanset e Partisë Demokratike për ta kthyer pakënaqësinë popullore në pushtet duken të dyshimta, duke pasur parasysh natyrën e gjerë dhe antisistem të protestave. Në rrugën direkt përpara zyrës së Berishës, ndërsa ndalova për të kontrolluar telefonin, vura re një slogan të shkruar dukshëm mbi një kosh të madh metalik.
“Revolucion, Rama Burg, Berisha Burg.” Është pa dyshim, slogani më popullor që dëgjohet në rrugët e Tiranës. / TheUnherd.com, përshtati Lapsi.al Aris Roussinos është një kolumnist i TheUnherd dhe një ish reporter lufte.
