Presidenti Donald Trump e nënshkroi zyrtarisht marrëveshjen, e cila parashikon edhe rihapjen e ngushticës strategjike të Hormuzit, gjatë pjesëmarrjes së tij në samitin G7 në Evian-les-Bains të Francës.
Marrëveshja me 14 pika, e njohur si Memorandum Mirëkuptimi, përcakton se Irani nuk do të zotërojë kurrë armë bërthamore dhe parashikon krijimin e një fondi prej 300 miliardë dollarësh për “rindërtimin dhe zhvillimin ekonomik” të vendit, megjithëse SHBA nuk është e detyruar të kontribuojë financiarisht.
Ajo vjen katër muaj pasi shpërtheu konflikti mes SHBA-së, Iranit dhe Izraelit.
Administrata Trump e ka përshkruar marrëveshjen si “të bazuar në performancë”, që do të thotë se Irani do të përfitojë vetëm nëse përmbush detyrimet e marra.
Megjithëse teksti lë ende shumë pyetje pa përgjigje dhe nuk zgjidh disa çështje thelbësore, këto janë pikat kryesore që dihen deri tani.
Pika 1: Fund i menjëhershëm dhe i përhershëm i luftimeve
Paragrafi i parë i marrëveshjes përcakton se SHBA, Irani dhe aleatët e tyre do të shpallin një ndërprerje të menjëhershme dhe të përhershme të operacioneve ushtarake në të gjitha frontet, përfshirë edhe Libanin.
Nga këndvështrimi amerikan, Trump është shqetësuar gjithnjë e më shumë se operacionet ushtarake izraelite kundër Hezbollahut mund të minojnë marrëveshjen me Iranin.
Nga ana e tij, Teherani ka deklaruar vazhdimisht se Libani duhej të përfshihej në armëpushim.
Çdo vazhdim i operacioneve ushtarake izraelite në Liban do të konsiderohej “shkelje e mirëkuptimit” dhe “do të merren masat e nevojshme”, deklaroi të mërkurën një zëdhënës i Ministrisë së Jashtme iraniane.
Marrëveshja thekson se “nga ky moment” asnjëra palë nuk do të nisë operacione ushtarake apo të kërcënojë tjetrën dhe se do të garantohet integriteti territorial dhe sovraniteti i Libanit.
Dokumenti deklaron se marrëveshja përfundimtare do të çojë në përfundimin e përhershëm të konfliktit.
Megjithatë, mbetet e paqartë se si do të reagojë Izraeli ndaj kësaj pike.
Pika 2: Respekt për punët e brendshme
Teksti i marrëveshjes, i lexuar fjalë për fjalë para gazetarëve nga zyrtarët amerikanë, përcakton se SHBA dhe Irani do të respektojnë sovranitetin dhe integritetin territorial të njëri-tjetrit dhe do të shmangin ndërhyrjen në çështjet e brendshme.
Kjo pikë mund të pritet negativisht nga grupet opozitare iraniane.
Më herët këtë vit, Trump u kishte premtuar protestuesve iranianë se “ndihma po vjen”, gjatë protestave antiqeveritare që përfshinë qytetet iraniane.
Pika 3: Afat 60-ditor, me mundësi zgjatjeje
Sipas pikës së tretë, SHBA dhe Irani angazhohen të negociojnë dhe të arrijnë një marrëveshje përfundimtare brenda një afati maksimal prej 60 ditësh, i cili mund të zgjatet me pëlqimin e të dy palëve.
Ky afat ka nisur tashmë pas nënshkrimit zyrtar të Memorandumit.
Shtëpia e Bardhë konfirmoi për BBC se Trump e nënshkroi dokumentin gjatë një darke pas samitit G7, në Pallatin e Versajës, në Francë.
Dokumenti është nënshkruar gjithashtu nga presidenti iranian Masoud Pezeshkian.
Më herët ishte paralajmëruar një ceremoni zyrtare nënshkrimi në Gjenevë, por ende nuk dihet nëse ajo do të zhvillohet.
Pika 4: SHBA heq bllokadën
Pas hyrjes në fuqi të Memorandumit, SHBA do të fillojë heqjen e bllokadës detare dhe të “çdo pengese apo kufizimi” të vendosur mbi portet iraniane.
Sipas marrëveshjes dhe Ministrisë së Jashtme iraniane, bllokada do të hiqet plotësisht brenda 30 ditëve.
Gjatë kësaj periudhe, numri i anijeve që SHBA do të lejojë të hyjnë në portet iraniane do të jetë proporcional me rikthimin e trafikut detar në Ngushticën e Hormuzit.
Brenda 30 ditësh nga marrëveshja përfundimtare, SHBA angazhohet të tërheqë forcat e saj ushtarake nga “afërsia me Iranin”.
Në praktikë, kjo do të thotë rikthim në pozicionin ushtarak që SHBA kishte përpara fillimit të luftimeve më 28 shkurt.
Pika 5: Rihapja e Ngushticës së Hormuzit
Irani angazhohet që, menjëherë pas nënshkrimit të Memorandumit, të bëjë të gjitha përpjekjet për të garantuar kalimin e sigurt të anijeve tregtare në Ngushticën e Hormuzit pa pagesë.
Kjo ka qenë një nga objektivat kryesore të SHBA-së që nga fillimi i luftës, pasi mbyllja e Hormuzit shkaktoi rritje të fortë të çmimeve globale të naftës.
Sipas marrëveshjes, trafiku detar do të rifillojë menjëherë, pasi të hiqen pengesat teknike dhe ushtarake dhe të kryhen operacionet e pastrimit të minave.
Në planin afatgjatë, Irani do të bashkëpunojë me Omanin dhe vendet e tjera të Gjirit për një marrëveshje më të gjerë mbi administrimin e Hormuzit.
Pika 6: Fond 300 miliardë dollarë për Iranin
SHBA dhe partnerët rajonalë do të hartojnë një plan të përbashkët me vlerë të paktën 300 miliardë dollarë për rindërtimin dhe zhvillimin ekonomik të Iranit.
Mekanizmi përfundimtar do të përcaktohet brenda 60 ditëve pas marrëveshjes finale.
Megjithatë, SHBA nuk është e detyruar të japë fonde.
Një zyrtar amerikan deklaroi se SHBA “nuk do të japë asnjë cent”.
Si shembull, ai tha se nëse Irani respekton marrëveshjen, Emiratet e Bashkuara Arabe mund të ndërtojnë një central energjie në Iran, me miratimin e SHBA-së.
Pika 7: Heqja e sanksioneve
SHBA do të heqë të gjitha sanksionet ekonomike ndaj Iranit, përfshirë ato të vendosura nga Këshilli i Sigurimit i OKB-së dhe ato të vendosura në mënyrë të njëanshme nga Uashingtoni.
Megjithatë, afati i saktë mbetet ende i paqartë.
Pika 8: Irani heq dorë nga armët bërthamore
Irani ka pranuar të mos blejë apo të zotërojë armë bërthamore.
Gjithashtu, palët kanë rënë dakord të gjejnë një mënyrë për trajtimin e uraniumit të pasuruar që Irani ka aktualisht.
Dokumenti thotë se, të paktën, ky material do të hollohet nën mbikëqyrjen e Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike (IAEA).
Një zyrtar i lartë amerikan e quajti këtë “një fitore të madhe për SHBA-në”.
Trump ka deklaruar se pengimi i Iranit për të zotëruar armë bërthamore përbënte “99 për qind” të objektivit të tij.
Për këtë arsye, lehtësimi i sanksioneve do të varet nga respektimi i këtij detyrimi nga ana e Iranit.
Pikat 9 dhe 10: Ruajtja e status quo-së
Derisa të gjendet një zgjidhje për uraniumin e pasuruar, të dy vendet do të ruajnë gjendjen aktuale të programit bërthamor.
SHBA nuk do të vendosë sanksione të reja dhe do të japë leje për eksportin e naftës, produkteve të naftës dhe shërbimeve të lidhura me to, përfshirë transaksionet bankare dhe transportin.
Pika 11: Zhbllokimi i fondeve të ngrira
SHBA angazhohet të bëjë të disponueshme fondet iraniane të ngrira ose të kufizuara, menjëherë pas nënshkrimit të Memorandumit.
Procedurat konkrete do të përcaktohen gjatë negociatave.
Një zyrtar amerikan deklaroi se një pjesë e këtyre fondeve do të lirohet gradualisht, si shpërblim për respektimin e marrëveshjes nga Irani.
Pikat 12-14: Mbikëqyrja dhe marrëveshja përfundimtare
Tre pikat e fundit përcaktojnë se SHBA dhe Irani do të krijojnë një mekanizëm për monitorimin e zbatimit të Memorandumit dhe të marrëveshjes së ardhshme.
Pas hyrjes në fuqi të Memorandumit do të nisin negociatat për marrëveshjen përfundimtare.
Në fund, marrëveshja finale do të miratohet përmes një rezolute detyruese të Këshillit të Sigurimit të OKB-së./BBC
