Nëse ëndrrat në pasuri të paluajtshme të një familjeje miliardere të lidhur me politikën bëhen realitet, një ishull në një nga vendet më të varfra të Europës do të shndërrohet në një kompleks hotelesh luksoze, duke përfshirë edhe zona të rezervatit natyror të pasur me biodiversitet që ndodhet përballë tij.
Nuk është zhvilluar asnjë konsultim publik, por ka shenja se ideja po i afrohet realizimit. Shqipëria është tronditur nga pothuajse dy javë protesta të ashpra, pasi gardhe dhe makineri të rënda u shfaqën në një zonë të ndjeshme ligatinore dhe nisën punimet përgatitore për vizionin turistik të Ivanka Trump dhe bashkëshortit të saj, Jared Kushner.
Zemërimi i brendshëm ndaj korrupsionit të qeverisë dhe interesi ndërkombëtar për aktivitetet e biznesit të familjes së presidentit amerikan kanë ushqyer protestat. Por në thelb, konflikti nxitet nga i njëjti tension mes mbrojtjes së mjedisit dhe rritjes ekonomike afatshkurtër që po shfaqet në mbarë Europën.
Statusi i zonës si strehë e jetës së egër është “diçka që mes gjithë kësaj historie ndoshta harrohet, por është pikërisht ajo që e shkaktoi zemërimin e madh”, tha Aleksandër Trajçe, drejtor ekzekutiv i PPNEA, organizata më e madhe e ruajtjes së natyrës në Shqipëri.
“Nëse doni të shihni Mesdheun ashtu siç ka qenë dikur, para se të shkatërrohej nga turizmi, ky është një nga vendet e fundit – në mos i fundit fare – ku mund ta gjeni ende.”
Këneta, duna, laguna dhe kriporet shtrihen në deltën dinamike të lumit Vjosa, i cili në vitin 2023 u shpall parku i parë kombëtar i një lumi të egër në Europë. Zona ndodhet në një korridor të rëndësishëm migrimi dhe strehon rreth 12% të shpendëve ujorë dimërues të Shqipërisë. Ajo është habitat i vidrave euroaziatike, breshkave detare kokëmadhe, delfinëve hundëshishe dhe bretkosave shqiptare të ujit. Flamingot i japin ngjyrime rozë lagunave të kaltërta.
Të dhëna të papublikuara të ruajtjes së natyrës, të ndara me Guardian, tregojnë se 279 nga 2,529 speciet e identifikuara në deltë janë të kërcënuara në nivel ndërkombëtar.
Aleko Miho, biolog në Universitetin e Tiranës, i cili monitoron zonën çdo vit me studentët e tij, tha:
“Këto janë habitate të rëndësishme. Nuk ka rëndësi kush qëndron pas projektit. Rëndësi ka presioni që ai ushtron mbi një zonë të mbrojtur.”
Makineri janë parë në zonën e mbrojtur Pishë Poro–Nartë, e cila ndodhet brenda peizazhit të mbrojtur Vjosa-Nartë, por ende nuk është e qartë se sa pjesë e ekosistemit do të preket nga zhvillimi i propozuar.
Projekti nuk ka marrë ende leje ndërtimi dhe as një vlerësim të ndikimit në mjedis. Qeveria shqiptare, e cila e ka mirëpritur projektin, ka deklaruar se punimet aktuale kryhen për sondazhe teknike dhe matje mjedisore, jo për ndërtim.
“Ndërkohë, buldozerët po avancojnë realisht,” tha Trajçe. “Po shkatërrojnë dunat. Po hapin rrugë të reja. Zona është rrethuar me gardh. Është vërtet një situatë si në Perëndimin e Egër.”
Shqipëria është ndër vendet më të varfra të Europës, por zotëron disa nga peizazhet më të paprekura të kontinentit. Ky kombinim ka tërhequr turistë në kërkim të pushimeve të lira. Një rekord prej 12 milionë turistësh vizituan Shqipërinë në vitin 2025. Por qeveria ka arritur të tërheqë edhe investitorë elitë.
Në maj, Ivanka Trump tha se ishte “magjepsur” kur notoi drejt Ishullit të Sazanit dhe u ngjit zbathur deri në majë.
“As nuk është biznes për mua, pavarësisht përmasave të tij,” i tha ajo podkasterit David Senra, duke folur për planet për ta kthyer zonën në një resort gjigant.
“Më duket më shumë si një sfidë se sa një biznes. Është kulmimi i gjithë përvojës sime në pasuritë e paluajtshme, i të gjitha udhëtimeve të mia dhe i shumë reflektimeve mbi mënyrën se si dua të jetoj dhe si mendoj se njerëzit duan gjithnjë e më shumë të jetojnë. Po përpiqemi të ndërtojmë diçka që është një manifestim konkret i kësaj.”
Megjithatë, shumë njerëz kanë frikë se orientimi i Shqipërisë drejt turizmit e ka shtyrë qeverinë të neglizhojë mbrojtjen e natyrës.
Në vitin 2022, kufijtë e zonës së mbrojtur u rishikuan për të lejuar ndërtimin e Aeroportit të Vlorës, i cili shpresonte të realizonte fluturimin e parë komercial këtë muaj, por ende pret lejen e operimit.
Në vitin 2024, Shqipëria zbuti ligjet e ruajtjes së natyrës duke lejuar ndërtimin e hoteleve me pesë yje edhe brenda zonave të mbrojtura.
Shqipëria ndodhet nën presion për të forcuar legjislacionin mjedisor për të përmbushur kriteret e anëtarësimit në Bashkimin Europian, të cilit synon t’i bashkohet deri në vitin 2030.
Të martën, Komisioni Europian deklaroi se Shqipëria duhet të përmbahet nga veprimet që minojnë aspiratën e saj europiane dhe i bëri thirrje të veprojë “pa vonesë” për të respektuar rregullat mjedisore. Po atë ditë, 96 organizata të shoqërisë civile i dërguan një letër Kuvendit të Shqipërisë duke kërkuar shfuqizimin e ndryshimeve të vitit 2024 në ligjin për mbrojtjen e mjedisit, duke argumentuar se ato rrezikojnë procesin e integrimit europian.
Zyra e kryeministrit Edi Rama deklaroi se rrethimi i pronës private është e drejtë ligjore e pronarit dhe kundërshtoi pretendimet se kufijtë e zonës së mbrojtur ishin zvogëluar për të ndërtuar aeroportin.
Një zëdhënës tha se projektet nuk duhet të dënohen para se të ekzistojnë.
“Asnjë vend europian, përfshirë Shqipërinë, nuk funksionon mbi parimin se zhvillimi dhe mbrojtja e mjedisit janë reciprokisht përjashtuese,” tha ai. “Sfida nuk është përjashtimi, por balanca.”
Affinity Partners, kompania e investimeve e Jared Kushnerit, ia kaloi kërkesën për koment një agjencie marrëdhëniesh me publikun, e cila deklaroi se Affinity nuk është e përfshirë në projekt dhe se “investitorët janë të përfshirë në kapacitet personal”.
Një zëdhënës i partnerëve të projektit tha se nuk mund të komentonte mbi përmasat e investimit, pasi ai ndodhet ende në fazën e planifikimit.
Sazan Real Estate Development LLC, kompania zhvilluese, deklaroi se respekton proceset publike dhe institucionale që janë në vazhdim.
Kryetari i saj, Asher Abehsera, tha: “Fokusi ynë mbetet administrimi i përgjegjshëm, përmirësimi i mjedisit, krijimi i vendeve të punës dhe gjenerimi i vlerës afatgjatë për komunitetet lokale.”
Kompania globale e inxhinierisë Arup, e cila ka këshilluar projektin, deklaroi se roli i saj ishte vetëm ofrimi i “këshillimit teknik për masterplanin fillestar” dhe se e kishte përfunduar punën vitin e kaluar, duke mos qenë më e përfshirë.
Ekosistemi Vjosa-Nartë nuk është aq i paprekur nga aktiviteti njerëzor sa pretendojnë Ivanka Trump apo disa protestues. Pranë lagunës ndodhet një termocentral i braktisur me naftë, ndërsa plazhet janë të mbushura me bujtina, restorante dhe madje edhe festivale muzikore.
Megjithatë, shkencëtarët thonë se zona ka shpëtuar nga një pjesë e madhe e ndotjes që prek pjesë të tjera të bregdetit shqiptar dhe nga mbipopullimi turistik që karakterizon shumë zona të Mesdheut.
Aeroplanët, makinat dhe ndërtimet që do të shoqëronin një resort të madh do të shqetësonin një ekosistem të veçantë që mbetet “relativisht i paprekur” krahasuar me dunat dhe lagunat e tjera mesdhetare, tha biologu Aleko Miho.
“Zogjtë do të largohen, pa asnjë dyshim.”/TheGuardian
