Eshtrat u gjetën në Shqipëri: “U bëra me baba pas 85 vitesh”

Atij ia vunë emrin sipas babait që nuk e njohu kurrë. E kishte parë vetëm në disa fotografi bardh e zi dhe kishte dëgjuar historinë e vdekjes së tij. Rreshteri rezervist i këmbësorisë greke Georgios Velios pësoi plagë në bark gjatë ofensivës pranverore italiane në shpatet lindore të malit Trebeshinë në jug të Shqipërisë në mars të vitit 1941. Ai u dërgua me urgjencë në një spital fushor të ngritur në fshatin Kosinë, ku vdiq dy ditë pas operacionit. Fillimisht u varros atje në një varr të improvizuar së bashku me ushtarë të tjerë të rënë në frontin shqiptar, në ambientet e kishës lokale ortodokse. Djali i tij më i vogël lindi disa muaj më vonë në Palaiochori të Halkidikisë.

“Shumë trishtim. Të gjithë fëmijët e tjerë në shkollë kishin një baba; unë jo”, - tregon për “Kathimerini” se si ishte të rriteshe me këtë boshllëk Giorgos Vellios tani 85 vjeç.

Trauma e asaj humbjeje kishte përshkuar brezat. “Ne u rritëm me këtë mungesë. Ishte një ngjarje që përcaktoi fatin e familjes”, - thotë Argyri Vellios, një nga 5 nipërit dhe mbesat e ushtarit të rënë. “Unë dhe motra ime shpesh e dëgjonim babanë tonë të shprehte hidhërimin e tij për gjyshin që nuk e njohëm kurrë. E dëgjonim të quhej vetë “djali i një vejushe”, - shton ajo.

Sfida

Në fillim të vitit 2018, nëntë vjet pasi Greqia dhe Shqipëria nënshkruan një marrëveshje për kufirin detar, një komitet i përbërë nga përfaqësues të të dy vendeve nisi një përpjekje për të gjetur trupat e ushtarëve të vrarë në Qafën e Këlcyrës në Shqipëri gjatë luftës italo-greke. Ndërkohë, në Greqi filluan përpjekjet për të mbledhur material gjenetik nga të afërmit e viktimave greke të luftës për të ndihmuar në identifikimin me ADN-në e mbetjeve të tyre.

Sipas të dhënave të ekipit të ekspertëve përgjegjës për projektin në Ministrinë e Mbrojtjes së Greqisë, nga 8000 ushtarët e rënë - shumica e të cilëve u varrosën me nxitim në varre të pashënuara ose masive - deri më tani janë marrë mostra kockash për afërsisht 1,500, ndërsa pak më shumë se 2,000 të afërm kanë dhënë mostra gjaku. 

Megjithatë, për vite me radhë, iniciativa nuk arriti të japë ndonjë identifikim pozitiv. Të ekspozuar ndaj elementeve atmosferikë për dekada, shumë prej kockave ishin në fragmente. Nga një këndvështrim shkencor, edhe izolimi i materialit gjenetik nga mostra të caktuara doli të ishte një sfidë e madhe.

Vitet e pritjes pa parë rezultate sollën një ndjenjë kotësie tek disa familje. “Ne kishim hequr dorë”, - thotë Argyri Vellios. Kjo ndodhi deri në korrik, kur eshtrat e Georgios Velios u bënë të parat që u identifikuan pozitivisht nga ekspertët. “Ishte si të gjeje një person që kishte qenë i zhdukur prej vitesh. Për babanë tim, ishte një justifikim”, - thotë ajo.

“Kisha qenë në ankth për lajme gjatë gjithë këtyre viteve, kështu që më bëri shumë të lumtur”, thotë babai i saj.

Një identifikim i dytë u konfirmua pak më vonë, ai i kaporalit rezervist të këmbësorisë Dimitris Kollias, me origjinë nga Larymna në Fthiotidë. Batalioni i tij u përpoq të pushtonte “Kodrën 669” më 2 dhjetor 1940. Ai ra në betejë dhe u varros në Shqipëri nga forcat italiane. Sendet e gjetura gjatë zhvarrimit të tij në tetor 2020 përfshinin mbetje të uniformës së tij ushtarake, një bajonetë dhe një amuletë fetare.

“Ndihemi më mirë tani. Ishte diçka që e gjithë familja e kishte pritur”, thotë Andreas Kollias, nipi i ushtarit të rënë, i cili kishte dhënë një mostër gjaku për identifikim.

Një memorial

Giorgos Sourlas, kryetar i Shoqatës së të Familjeve të të Rënëve të Luftës së viteve 1940-1941, i cilëson dy identifikimet e para si “historike”.

“Ishte një nga objektivat tanë kryesorë. Të tjerë përfshijnë rikuperimin e eshtrave, varrimin e tyre siç duhet dhe përurimin e një monumenti, i cili është aktualisht në ndërtim e sipër në Kalpaki të Janinës”, - thotë ai.

Sourlas thotë se pala greke po pret gjithashtu që autoritetet shqiptare të miratojnë një kërkesë për zgjerimin e varrezave ushtarake në Këlcyrë, të cilat kanë arritur kapacitetin e tyre të plotë, si dhe një tjetër kushtuar të rënëve të viteve 1940-1941 në Bularat.

“Është një moment që unë – dhe i gjithë ekipi – do ta kujtoj për gjithë jetën”, - thotë Kundëradmirali Panajotis Papageorgiou, kreu i komitetit të ekspertëve të Ministrisë Greke të Mbrojtjes, duke komentuar rezultatet e para të suksesshme. “Kanë kaluar dekada, kështu që jemi të lumtur dhe të lehtësuar që e gjithë kjo punë po jep rezultate të prekshme.”

Papageorgiou thotë se kërkimet janë duke u zhvilluar aktualisht në rajonin e Përmetit të Shqipërisë, me shpresën se do të ketë zhvillime të mëtejshme pozitive. “Është një lojë probabilitetesh”, thotë ai. “Po përpiqemi t’i përqendrojmë këto shanse në favorin tonë.”

“Kemi pasur shumë zhgënjime – kaq shumë mostra u morën, kaq shumë orë pune pa asnjë rezultat – kështu që kur më në fund ia dolëm mbanë, ishte emocionuese”, - thotë oficeri i lartë Polyzois Makras, drejtor i Departamentit të Kërkimeve Mjekësore në Spitalin e Përgjithshëm të Forcave Ajrore Helene 251, ku përpunohen dhe analizohen mostrat e ADN-së.

“E kuptojmë plotësisht ankthin e të afërmve”, shton ai, duke shpjeguar se procesi do të zgjasë me vite, ndërsa hetimet në terren vazhdojnë dhe nevojiten më shumë mostra. “Këto përpjekje tregojnë se, pas kaq shumë vitesh, shteti i kujton të vdekurit e tij dhe po përpiqet t'u vërë një emër varreve ku ata pushojnë”, vëren ai.

Laboratori

Mostrat nga fronti shqiptar u përpunuan fillimisht nga Qendra për Biologji Molekulare e Spitalit të Përgjithshëm Ushtarak 401, një projekt që iu kalua Spitalit të Përgjithshëm të Forcave Ajrore Helene 251 rreth 6 vjet më parë. Sfida më e madhe për Departamentin e Kërkimeve Mjekësore ishte gjendja e mostrave. Udhëheqësi shkencor i ekipit, biologu molekular dhe kapiteni Stavros Kokotas, shpjegon se ekspozimi i zgjatur i kockave ndaj kushteve të ashpra mjedisore rezultoi në degradim dhe fragmentim të konsiderueshëm të ADN-së. Në laborator, kockat pastrohen përpara se mbetjet skeletore të reduktohen në pluhur, e më pas bëhet izolimi, analiza dhe amplifikimi i mostrës së ADN-së.

Pas një sërë testesh, laboratori tani përdor një metodë të ndryshme, Sekuencimin e Gjeneratës së Ardhshme (NGS), e cila u lejon ekspertëve të analizojnë edhe ADN-në shumë të fragmentuar. Një studim i lidhur nga studiuesit e laboratorit u botua në një revistë shkencore ndërkombëtare në vitin 2025. Metoda gjithashtu bën të mundur hetimin e marrëdhënieve më të largëta familjare, duke u shtrirë deri te të afërmit e shkallës së pestë. Në rastin e atyre që ranë në vitet 1940-1941, ky zhvillim zgjeron mundësitë për identifikim, pasi shumica e të afërmve të ngushtë nuk janë më gjallë. Teknika e mëparshme u lejonte studiuesve të hetonin marrëdhëniet familjare vetëm deri në shkallën e dytë.

Duke kërkuar të dhëna

Ekipi në laborator ndoqi një qasje tjetër për të bërë gjetjet e para të suksesshme, duke kërkuar ndihmën e një historiani dhe një antropologu nga ekipi i ekspertëve të Ministrisë së Mbrojtjes. Pasi studiuan të dhënat e internimit që lidheshin me frontin shqiptar, këta ekspertë arritën të ngushtonin fushëveprimin e kërkimit duke treguar se cilat mostra kockash mund të krahasoheshin me cilin grup mostrash ADN-je të të afërmve. Sipas gjetjeve të ekspertëve, eshtrat e Velios u zhvarrosën nga italianët në vitin 1942 dhe u rivarrosën në Përmet, gjithashtu në jug të Shqipërisë. Kockat e tij u zhvarrosën që andej gjatë kërkimeve në mars 2024.

“Na dha një ndjenjë nderi dhe krenarie; ishte një konfirmim për të gjithë ekipin si këtu ashtu edhe në Shqipëri se përpjekjet tona po jepnin fryte. Ka një pritje të tillë nga ana e të afërmve; disa po i kushtohen jetës duke pritur një identifikim”, - thotë Kokotas.

“Jemi shumë të kënaqur nga fakti që kjo teknikë funksionon; arritja deri këtu ishte e vështirë”, - shton komandanti i skuadriljes dhe biologu Thanasis Papatheodorou.

“Më shumë të afërm duhet të dalin përpara për të dhuruar gjak. Sa më shumë mostra të kemi, aq më të mëdha janë mundësitë që dikush të gjendet”, shton komandanti i skuadriljes dhe biologu Theofanis Barbounis, i cili gjithashtu humbi një të afërm, vëllain e gjyshit të tij, në frontin shqiptar. Ai beson se mund të jetë varrosur në veri të fushës ku po kryhen kërkimet dhe gjithashtu mezi pret ditën kur të gjendet xhaxhai i tij i madh. ©Marrë nga Kathimerini, përshtati në shqip LAPSI.al