Nga Elias Clure dhe Che Chorley, Vlorë/ Në gadishullin e Zvërnecit, malet e mbuluara me gjelbërim rrethojnë një bregdet të qetë, ndërsa në horizont shfaqet ishulli i Sazanit, që qëndron si një fortesë në skajin e detit Adriatik.
Plazhi këtu ende ruan qetësinë e tij. Peshkatarët vendas hedhin varkat e vogla në ujë, familjet pushojnë nën çadra dhe disa të rinj luajnë futboll në rërën e lagur. Në ujërat mes bregut dhe ishullit jetojnë foka të rralla mesdhetare dhe breshka të mbrojtura të llojit “Caretta Caretta”.
Pas plazhit shtrihet Laguna e Nartës, një ekosistem i pasur ku jetojnë rreth 200 lloje shpendësh, mes tyre edhe tufa flamingosh që ushqehen me karkaleca në ujërat e kripura të lagunës. Pikërisht këta flamingo janë bërë simboli i protestave të njohura si “Revolucioni i Flamingove”.
Ndërsa pjesa më e madhe e vijës bregdetare të Mesdheut është e mbushur me hotele luksoze, pika tregtare të nivelit të lartë dhe klube e bare plazhi të mbushura plot, Zvërneci mbetet i paprekur nga zhvillimi modern. Kjo është arsyeja pse një propozim i diskutueshëm ka ndezur fitilin për protesta në kryeqytetin e Shqipërisë, Tiranë.
“Ky është një nga segmentet e fundit të Mesdheut që nuk është prekur nga ndërhyrja intensive njerëzore. Është një nga thesaret e fundit natyrore që kemi”, është shprehur ambientalisti shqiptar Aleksandër Trajçe për emisionin “7.30”.
Por statusi i Zvërnecit si një parajsë e egër dhe e paprekur mund të marrë fund së shpejti, pasi qeveria shqiptare i dha dritën jeshile një resorti luksoz prej 6.5 miliardë dollarësh që do të ndërtohet në brigjet e anës lindore të ishullit të Sazanit dhe pranë Lagunës së Nartës.
Dokumentet e tenderit dhe të draftit të projektimit të publikuara në internet tregojnë planet për resortin luksoz që përfshijnë mijëra dhoma në një kompleks luksoz, me një kazino dhe një park ujor, me dhoma dhe restorante të ofruara nga “Carbone”, restoranti elegant italian i klasit A në Nju Jork.
Operatori i mundshëm i resortit është përmendur kompania prestigjioze zvicerane e hoteleve Aman Resorts. Dhomat në resortet e saj në Alpet franceze dhe Venecia kushtojnë rreth 1000 dollarë nata, një shumë që është e barabartë me pagën mesatare mujore në Shqipëri.
Mbështetës i këtij resorti të izoluar me pesë yje janë Jared Kushner dhe gruaja e tij Ivanka Trump, vajza e presidentit të SHBA-së. Kushner është i lidhur ngushtë me administratën e vjehrrit të tij dhe ka qenë një ndërmjetës kyç në hije në bisedimet e paqes në Lindjen e Mesme dhe Ukrainë, por nuk është një punonjës qeveritar.
Investimi mbështetet nga kompania private e investimeve të Kushner, “Affinity Partners”, e cila ka marrë mbështetje financiare nga fondet sovrane saudite dhe investon miliarda dollarë në teknologjinë izraelite dhe pasuritë e paluajtshme europiane.
Investimet në bregdetin e Shqipërisë kanë qenë një nxitës kyç i ekonomisë së vendit që nga rënia e regjimit komunist në vitin 1990. Dhe qeveritë e njëpasnjëshme kanë qenë të etura për të tërhequr para të huaja për të ndërtuar vijën bregdetare piktoreske.
Trajce, i cili pavarësisht se ishte drejtor ekzekutiv i Mbrojtjes dhe Ruajtjes së Mjedisit Natyror në Shqipëri dhe një nga ambientalistët kryesorë në vend, mbeti i habitur nga projekti.
“Ne nuk jemi pyetur kurrë. Nuk na është drejtuar askush. Për dijeninë tonë, asnjë organizatë serioze mjedisore apo grup kërkimor që merret me këtë fushë nuk është kontaktuar”, tha ai.
Sipas tij, përmasat e projektit janë zbuluar gradualisht vetëm përmes rrjedhjeve në media. Ajo që ka parë në planet paraprake e shqetëson.
“Ndërtesa tetëkatëshe, resorte, apartamente dhe vila. Kjo duket më shumë si një projekt i zhvillimit të pasurive të paluajtshme sesa një projekt turistik”, u shpreh Trajçe.
“Do të ishte shkatërrimi i plotë i këtij ekosistemi. Po flasim për pjesën më të brishtë të një zone të mbrojtur. Pasojat mund të jenë aq të paparashikueshme dhe katastrofike, sa është e vështirë të imagjinohet një skenar tjetër përveç ndryshimit të plotë të këtij ekosistemi”, tha ai.
Një histori e dyshimtë e Trumpit?
Origjina e idesë për resortin luksoz në Sazan është kthyer në një çështje të debatueshme në Shqipëri. Sipas Ivanka Trump, ajo dhe bashkëshorti i saj Jared Kushner e zbuluan ishullin gjatë një udhëtimi veror. Në muajin maj, gjatë një interviste në podcastin e David Senra, Ivanka Trump, e cila është e përfshirë në biznesin familjar të pasurive të paluajtshme, tregoi versionin e saj për mënyrën se si u njoh me Sazanin.
“Ne ishim në varkën e një miku dhe ndaluam për të notuar. Në fakt, kështu e gjetëm. Ne notuam drejt ishujve”, tha ajo.
Sipas saj, ishulli i Sazanit ishte një ishull privat, i pabesueshëm dhe i bukur prej 1400 hektarësh në mes të Mesdheut. Ajo pretendoi gjithashtu se së bashku me Kushner kishin kaluar në terrenin shkëmbor të ishullit për të arritur në majë.
Miku i tyre ishte financuesi milioner britanik dhe konti, Nathaniel Rothschild, dhe varka ishte superjahti 73-metërsh i baronit, Planet 9. Por kjo histori është pritur me skepticizëm nga shumë shqiptarë. Ambientalisti Aleksandër Trajçe tha se pretendimi se Ivanka Trump kishte eksploruar ishullin zbathur ishte i vështirë për t’u besuar.
“Kur Ivanka tha se kishte ecur në ishull zbathur, u habita, sepse terreni është shumë i ashpër. Edhe për ne që jemi punonjës të terrenit me eksperiencë, është e vështirë të ecësh aty edhe me këpucë të përshtatshme për ecje malore”, shtoi ai.
Sipas tij, bukuria e Sazanit lidhet pikërisht me faktin që ai ka mbetur i egër dhe i paprekur.
“Po, ishulli është i bukur, por është i bukur sepse është i egër”, u shpreh Trajçe.
Pretendimi se ishulli ishte një vend i panjohur dhe se ishte “zbuluar” nga çifti Trump-Kushner është kundërshtuar gjithashtu. Sazani është pronë publike dhe për dekada ka shërbyer si bazë ushtarake. Ai është kthyer edhe në një destinacion turistik që prej vitit 2015, kur plazhi i tij u hap për vizitorët.
Kur ekipi i emisionit “7.30” vizitoi ishullin, u pa qartë se ai nuk ishte një vend sekret. Muzika e lartë dëgjohej nga varkat turistike të ankoruara pranë bregut, ndërsa dhjetëra turistë mbërrinin me tragete pasagjerësh.
Vizitorët shoqëroheshin nga guida drejt një zone të vogël plazhi, ndërsa një grup turistësh konsumonte drekë të organizuar gjatë një ture rreth ishullit. Por për shumë shqiptarë, problemi nuk lidhet vetëm me historinë e treguar nga Ivanka Trump.
Shqetësimi kryesor është mënyra se si një projekt i mbështetur nga familja Trump-Kushner mori dritën jeshile për t’u ndërtuar në një prej zonave të fundit të mbrojtura të Mesdheut.
Ligje për oligarkët dhe botën e krimit
Në shkurt të vitit 2024, qeveria shqiptare e drejtuar nga kryeministri Edi Rama miratoi ndryshime të rëndësishme ligjore që prekën rregullat për mbrojtjen e mjedisit, zonave të mbrojtura dhe plazheve. Këto ndryshime i dhanë mundësi administratës të lejonte ndërtimin e resorteve me pesë yje në zona që më parë ishin të ndaluara për ndërtime të tilla.
Sipas raportimit të ABC, ndryshimet ligjore u miratuan vetëm tre ditë pasi planet fillestare për resortin u bënë publike nga ekipi i Kushner. Gjithashtu është raportuar se Rama ishte takuar me Ivanka Trump dhe Jared Kushner gjatë udhëtimit të vitit 2021, kur ata ndodheshin në një jaht në zonën e Sazanit.
Qeveria shqiptare ka mohuar se ndryshimet ligjore janë bërë posaçërisht për këtë projekt, por ato kanë shtuar dyshimet dhe kritikat në opinionin publik. Redi Muçi, pedagog dhe deputet shqiptar, thotë se problemi kryesor nuk është vetëm investimi i familjes Trump në Shqipëri, por mënyra se si funksionon sistemi i pronësisë dhe zhvillimit të tokave në vend. Sipas tij, korrupsioni është një problem i përhapur dhe tokat me vlerë të lartë shpesh përfundojnë përmes marrëveshjeve të dyshimta.
“Njësia Speciale e Hetimit ka lëshuar më shumë se 20 urdhër-arreste për persona të lidhur me trafikun e drogës, të cilët kanë marrë më shumë se një milion metra katrorë leje ndërtimi. Problem nuk është familja Trump që zhvillon një projekt në Shqipëri. Problemi është korrupsioni që qëndron pas tij”, tha Muçi për “7.30”.
Në rastin e projektit Trump-Kushner, janë ngritur pikëpyetje edhe për pronësinë e tokës ku pritet të ndërtohet resorti. Kompania e mbështetur nga Kushner raportohet se ka marrë një pjesë të të drejtave të zhvillimit nga biznesmeni shqiptar me bazë në Miami, Arthur Shehu. Shehu kërkohet nga autoritetet shqiptare për akuza që lidhen me trafik droge dhe pastrim parash.
Ndërkohë, organet shqiptare kundër korrupsionit kanë ngritur dyshime se dokumentet e pronësisë së tokës mund të jenë falsifikuar përpara shitjes së të drejtave të zhvillimit. Megjithatë, nuk ka asnjë akuzë apo pretendim zyrtar se Jared Kushner, Ivanka Trump apo kompania Affinity Partners kanë kryer shkelje.
Kushner dhe kompania e tij nuk iu përgjigjën kërkesës së ABC për koment. Banorët e zonës gjithashtu pretendojnë se kanë të drejtë pronësie të trashëguar mbi tokën dhe aktualisht çështja ndodhet në gjykata.
Redi Muçi shprehet i shqetësuar se procesi mund të zvarritet për vite me radhë në sistemin gjyqësor dhe thotë se përvoja e mëparshme tregon se banorët vendas shpesh mbeten të pafuqishëm përballë kompanive të mëdha dhe personave me ndikim kur bëhet fjalë për pronat.
“Çfarë ndodh me banorët vendas është se ata përfshihen në një betejë të gjatë ligjore që zgjat me dekada, por që në fund nuk përfundon kurrë me marrjen e asaj që u takon”, tha ai.
Qeveria shqiptare është kontaktuar për një koment lidhur me çështjen, por kryeministri Edi Rama më herët ka hedhur poshtë pretendimet se projekti do të ketë pasoja të mëdha negative për mjedisin e bregdetit.
Bashkohu me revolucionin
Qeveria shqiptare argumenton se ndryshimet ligjore dhe qasja më liberale ndaj investimeve turistike janë bërë në funksion të zhvillimit ekonomik dhe rritjes së turizmit. Pas rënies së komunizmit në vitin 1990, Shqipëria ishte një nga vendet më të varfra në Europë. Me kalimin e viteve, ekonomia filloi të përmirësohej dhe qeveritë e njëpasnjëshme e panë turizmin si një burim të rëndësishëm të ardhurash.
Gjatë qeverisjes së Edi Ramës, bumi turistik është përshpejtuar, ndërsa ndërtimet përgjatë bregdetit janë shtuar ndjeshëm. Vlora, qyteti bregdetar pranë zonës ku planifikohet projekti Trump-Kushner në Zvërnec, është mbushur me hotele, restorante dhe infrastrukture turistike.
Gjatë verës, plazhet mbushen me turistë, ndërsa popullsia relativisht e vogël e Shqipërisë prej rreth 2.6 milionë banorësh rritet deri në rreth 11 milionë persona.
“Sigurisht që kemi nevojë për turizëm. Duhet të përfitojmë nga fakti që Shqipëria ka male, bregdet dhe klimë të mirë. Por turizmi nuk mund të jetë i vetmi burim ekonomik i vendit”, tha Redi Muçi.
Për vite me radhë, shqiptarët kanë parë me trishtim se si betoni ka marrë vendin e plazheve të tyre dikur të paprekura. Rezistenca deri atëherë kishte qenë e vogël në përmasa. Por ajo lëvizje e vogël aktiviste ishte vetëm fillimi i një vale historike zemërimi publik.
“Ata duan të na marrin natyrën”
Në një mbrëmje të premte në Tiranë, qindra qytetarë u mblodhën në sheshin “Skënderbej”, nën dritën portokalli të perëndimit. Ky shesh është kthyer në skenën kryesore të protestave kundër projektit të zhvillimit në bregdet dhe kundër qeverisë.
Kur ekipi i “7.30” mori pjesë në protestë, ajo ishte protesta e 41-të kundër projektit Trump-Kushner dhe politikave të zhvillimit në zonat e mbrojtura.
Flamingot janë kthyer në simbolin e mbrojtjes së natyrës dhe kundërshtimit ndaj ndërtimeve masive. 25-vjeçarja Sona Faudi dhe shoqja e saj 23-vjeçare Najada Dafa marrin pjesë në protesta çdo mbrëmje pas përfundimit të punës.
“Ne duhet të mbrojmë tokën tonë. Ivanka Trump dëshiron të blejë ishullin e Sazanit, por ne nuk duam që toka jonë të trajtohet si pronë private. Ata duan të na marrin natyrën. Shqiptarët nuk do të përfitojnë asgjë nga kjo, sepse po ndërtohet për njerëz të pasur, ndërsa ne kemi probleme të tjera për të cilat duhet të shqetësohemi”, tha Faudi.
Protestat nisën në muajin maj, pasi u publikuan pamje nga përplasjet mes protestuesve dhe personelit të sigurisë pranë zonës ku planifikohet projekti.
Zemërimi publik u rrit dhe protesta u përhapën në qytete të ndryshme të vendit, duke mobilizuar mijëra qytetarë. I njohur si “Revolucioni i Flamingos”, tani konsiderohet gjerësisht shfaqja më e madhe antiqeveritare në vend që nga rënia e komunizmit.
Najada Dafa, e cila punon si kërkuese shkencore, thotë se një tjetër pikë që zemëroi shumë shqiptarë ishin komentet e Ivanka Trump për “zbulimin” e ishullit.
“Ajo e bëri të dukej sikur ishte Kristofor Kolombi. Ishulli është i izoluar, sigurisht, por ne e dimë që ekziston. Ne kemi qenë atje”, tha ajo.
Sipas organizatorëve, rreth 3 mijë persona morën pjesë në protestën e mbrëmjes kur ekipi i “7.30” ishte në Tiranë.
“Ne nuk do të ndalojmë kurrë së protestuari, sepse jemi shqiptarë. Ne jemi ballkanas dhe ballkanasit janë njerëz shumë kokëfortë”, tha Sona Faudi.
Protestuesit shpresojnë se vëmendja ndërkombëtare do të rrisë presionin ndaj qeverisë shqiptare dhe se Bashkimi Europian mund të ndikojë në ndalimin e projektit. Megjithatë, jo të gjithë shqiptarët e kundërshtojnë investimin. Disa qytetarë mendojnë se hapja ndaj investimeve të huaja është një mundësi për zhvillimin ekonomik të vendit.
Një banor vendas tha për “7.30”: “Ne kemi qenë në komunizëm për 50 vite dhe kemi qenë plotësisht të izoluar. Nuk mund ta imagjinoni sa të lumtur jemi kur shohim njerëz nga çdo vend i botës”.
“Sipas meje, mediat shqiptare dhe ndërkombëtare po e paraqesin shumë negativisht çështjen e bregdetit shqiptar”, tha Kujtim Dervishi, një hotelier, mbështet zhvillimin turistik të bregdetit
“Bregdeti është i bukur dhe i përshtatshëm për turizëm. Investimet janë bërë dhe kjo është diçka strategjike”, tha ai.
Ende nuk ka një afat të përcaktuar se kur ëndrra e Jared Kushner dhe Ivanka Trump për resortin në ishull do të bëhet realitet. Megjithatë, në zonë janë parë specialistë që kryejnë matje dhe një rrugë shërbimi është ndërtuar.
Edhe pse qeveria shqiptare ka dhënë miratimin paraprak për projektin, proceset gjyqësore, protestat dhe shqetësimet e ngritura nga Bashkimi Europian mund ta vonojnë atë për disa vite. Aktivistët thonë se “Revolucioni i Flamingove” do të vazhdojë për aq kohë sa të jetë e nevojshme. /LAPSI.al
