Since February 2022, when Russia launched a full-scale invasion of Ukraine, the security landscape in Europe has changed radically. A sense of insecurity has spread across the continent, and one of the most visible consequences has been the return of the debate on compulsory military service.
European countries are increasing defense budgets, strengthening their militaries, and investing in new defense models. The same trend is being observed in Western Balkan countries that are aiming for membership in the European Union.
Serbia announced that it will reinstate compulsory military service, which will last 75 days, from March next year. Kosovo aims to implement the Finnish model of comprehensive defense. Meanwhile, Croatia, the newest member of the European Union, reinstated compulsory military service in March 2026.
Two months of training cost the state about 20 million euros a year, while recruits receive 1,100 euros a month, work experience, as well as food and transportation. For those who refuse military service, there is civilian service, which lasts twice as long and is paid less. Bosnia and Herzegovina continues to rely on a professional army, but is also considering the creation of a reserve force.
Every model of compulsory military service touches on a crucial period of life - the twenties. And it is not a simple process. As Bosnia and Herzegovina military analyst Dean Xhebić explains, putting someone in uniform is not just about giving them "a piece of cloth with a badge on both shoulders."
"It's a sociological and cultural challenge for the whole society, because, in a way, it militarizes the whole society. Especially when we talk about Generation Z - you take young people away from TikTok, from their mothers, from their homes, and put them in uniform," Xhebiq tells Radio Free Europe.
According to him, in Croatia one can already read comments on social networks from young people complaining that they miss their phones, PlayStations, video games, and everything they left behind in civilian life.
What do young people want?
Mahmud and Nejra, a young couple that Radio Free Europe/Radio Liberty journalists met in Sarajevo, believe that reinstating compulsory military service would help young people develop more discipline, wake up on time, and acquire better work habits.
"People should change, the situation should no longer be like it is now," says Mahmud.
Një raport alternativ për pozitën dhe nevojat e të rinjve në Serbi, i publikuar në vitin 2024, tregon se 51 për qind e vajzave dhe 47 për qind e djemve mbështesin shërbimin e detyrueshëm ushtarak për burrat. Edhe të rinjtë në Beograd, me të cilët bisedoi Radio Evropa e Lirë, thonë se do t'i përgjigjeshin thirrjes nëse do ta merrnin.
"Kur të vijë thirrja, çfarë të bëjmë? Do të shkojmë për dy muaj e gjysmë", thotë Zorani.
Të njëjtin qëndrim ka edhe Milloshi:
"Nuk do ta refuzojmë. Do ta kryejmë dhe aq. Nuk ka zgjidhje tjetër".
Ata, por edhe të rinj të tjerë që folën për Radion Evropa e Lirë, thonë se nëse baballarët dhe gjyshërit e tyre e kanë kryer shërbimin ushtarak, nuk shohin arsye pse të mos e bëjnë edhe ata.
"Shërbimi ushtarak është shumë i rëndësishëm, sepse e formon njeriun. E mëson me disiplinë dhe me shprehi pune, të cilat që në moshë të re ndihmojnë që të rritet si një person i pavarur dhe një anëtar i mirë i shoqërisë", thotë Amari nga Sarajeva.
Edhe Eurobarometri i vitit 2025 tregon se 31 për qind e të rinjve evropianë besojnë se siguria dhe mbrojtja duhet të jenë ndër prioritetet kryesore të Bashkimit Evropian, ndërsa paqja dhe stabiliteti global renditen mes shqetësimeve të tyre më të mëdha.
Në të njëjtën kohë, një anketë e zhvilluar me qytetarët e Bashkimit Evropian tregon mbështetje rekorde për një mbrojtje të përbashkët evropiane. Madje, 78 për qind e tyre shprehen të shqetësuar për sigurinë dhe mbrojtjen e Evropës gjatë pesë vjetëve të ardhshëm.
Pse Evropa po e ndryshon qasjen ndaj mbrojtjes?
Duke prezantuar planin e Bashkimit Evropian për rritjen e gatishmërisë mbrojtëse, komisionari evropian për Mbrojtjen, Andrius Kubilius, tha vitin e kaluar se vendet evropiane do të investojnë 6.8 trilionë euro në mbrojtje deri në vitin 2035.
"Ne synojmë të arrijmë gatishmëri të plotë mbrojtëse para vitit 2030. Pse? Për shkak të planeve të [presidentit rus, Vladimir] Putin. Duhet ta pengojmë agresionin, ta parandalojmë luftën dhe ta ruajmë paqen. Pikërisht për këtë shërben ky plan", tha Kubilius.
Duke shpjeguar drejtimin e ri të politikës evropiane të mbrojtjes, Predrag Petroviq, nga Qendra e Beogradit për Politika të Sigurisë, thotë se pas këtij ndryshimi qëndrojnë dy faktorë kryesorë.
"I pari është [presidenti amerikan] Donald Trump, i cili kërkon që Evropa, më në fund, të marrë përgjegjësi për sigurinë e saj dhe t'i ndajë për NATO-n fondet që i ka premtuar, në vend që të kursejë në mbrojtje dhe siguri", thotë Petroviq për Radion Evropa e Lirë.
Faktori i dytë është Rusia, përkatësisht lufta në Ukrainë.
"E gjithë kjo e detyron Evropën t'i rrisë investimet në mbrojtje dhe siguri, si dhe t'i rikthejë kapacitetet e saj mbrojtëse për t'u përballur me një konflikt të mundshëm me Rusinë. Kjo është tema që ka dominuar që nga pushtimi rus i Ukrainës", shton Petroviq.
Pas samitit të fundit të NATO-s, të mbajtur në Ankara në qershor, u bë e ditur se 31 vendet anëtare të Aleancës i kanë rritur së bashku shpenzimet për mbrojtjen për 139 miliardë dollarë gjatë vitit të kaluar.
Një vit më parë, NATO-ja u zotua që deri në vitin 2035 t'i rrisë shpenzimet për mbrojtje dhe siguri në 5 për qind të Prodhimit të Brendshëm Bruto (PBB). Vetëm për vitin e ardhshëm, Gjermania miratoi një buxhet ushtarak prej 105 miliardë eurosh, krahasuar me 82 miliardë euro sa ishte një vit më parë, raportoi agjencia Reuters.
Ekonomia më e madhe e Evropës e hoqi shërbimin e detyrueshëm ushtarak në vitin 2011, por tani, në dritën e zhvillimeve në Ukrainë, po rikthen një model të shërbimit ushtarak vullnetar.
Të gjithë burrat mbi moshën 18-vjeçare do të jenë të detyruar të plotësojnë një pyetësor për shërbimin ushtarak, ndërsa për gratë kjo do të jetë vullnetare. Ata që shprehin gatishmëri për t'iu bashkuar ushtrisë, do t'i nënshtrohen një procesi vlerësimi, i cili pritet të nisë në mesin e vitit 2027.
Shërbimi i detyrueshëm ushtarak në Serbi është planifikuar të nisë në mars të vitit 2027. Deri më tani, për përgatitje janë ndarë rreth 130 milionë euro, kryesisht për rindërtimin e kazermave të braktisura. Plani parasheh që burrat e moshës 18 deri në 30 vjeç të kryejnë 75 ditë shërbim ushtarak, por ai duhet të miratohet nga Kuvendi i Serbisë. Sipas Predrag Petroviqit, nga Qendra e Beogradit për Politika të Sigurisë, autoritetet serbe e arsyetojnë rikthimin e shërbimit ushtarak me përkeqësimin e situatës së sigurisë në rajon dhe në Evropë.
"Megjithatë, ky argument nuk qëndron, sepse rikthimi i shërbimit të detyrueshëm ushtarak është paralajmëruar prej gati dhjetë vjetësh.Kjo nuk është një ide e re që lindi si pasojë e luftës në Ukrainë apo zhvillimeve në Lindjen e Mesme. Serbia, thjesht, është përballur me një largim masiv të ushtarakëve të të gjitha profileve", thotë Petroviq.
Kur njoftoi se Serbia do ta rikthejë shërbimin e detyrueshëm ushtarak, presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiq, tha se kjo "do t'i forcojë edhe më tej kapacitetet tona mbrojtëse".
Ushtria e Serbisë - një vend që në fund të vitit 2007 shpalli neutralitetin ushtarak përmes një rezolute parlamentare për mbrojtjen e sovranitetit, integritetit territorial dhe rendit kushtetues - u bë zyrtarisht profesionale në fillim të vitit 2011.
Kjo ndodhi pasi hyri në fuqi vendimi i Kuvendit për pezullimin e shërbimit të detyrueshëm ushtarak. Që atëherë, shërbimi i detyrueshëm me armë u zëvendësua me shërbimin vullnetar, ndërsa radhët e ushtrisë filluan të plotësoheshin me ushtarë dhe oficerë profesionistë.
Bosnje dhe Hercegovina mbetet me ushtri profesionale
Bosnje dhe Hercegovina nuk është duke shqyrtuar rikthimin e shërbimit të detyrueshëm ushtarak. Forcat e sotme të Armatosura të Bosnje dhe Hercegovinës u krijuan në vitin 2006, pas reformës së mbrojtjes dhe bashkimit të strukturave të mëparshme ushtarake në një ushtri të vetme profesionale.
Megjithatë, ministri i Mbrojtjes i Bosnje dhe Hercegovinës, Zukan Helez, nisi në vitin 2025 një nismë për krijimin e një rezerve ushtarake, e cila do të përfshinte jo vetëm ish-ushtarakë, por edhe profesionistë si: inxhinierë, mjekë dhe personel tjetër mjekësor.
Nisma e tij erdhi pasi Kroacia dhe Serbia vendosën rikthimin e stërvitjeve të detyrueshme ushtarake, ndërsa entiteti i Republikës Sërpska filloi procedurat për krijimin e forcave rezervë të policisë.
"Kur flasim për Bosnje dhe Hercegovinën, ajo ka mbetur pas. Ligji ynë për mbrojtjen ka pësuar ndryshime minimale, ndërsa Strategjia e Sigurisë daton nga viti 2006. Të gjitha këto dokumente strategjike janë tashmë të vjetruara", thotë Xhebiq.
Por, në sistemin kompleks administrativ të Bosnje dhe Hercegovinës, çdo ndryshim varet nga "marrëveshja politike".
"Në Bosnje dhe Hercegovinë ende nuk e dimë se çfarë duam të bëjmë me Forcat e Armatosura. Ato janë institucioni më i madh shtetëror dhe punësojnë rreth 11.000 persona", thotë Xhebiq.
Aktualisht, ushtria mbetet profesionale, pa ndryshimet që po i zbatojnë vendet e tjera të rajonit. Sipas Xhebiqit, e vetmja nismë konkrete e Ministrisë së Mbrojtjes është krijimi i një sistemi rezervë.
"Ushtrisë i mungojnë arkitektët, inxhinierët e ndërtimit, mjekët. Pagat që ofron nuk mund të krahasohen me ato në sektorin privat", thotë ai.
Rregullorja për rezervën ushtarake do të mundësonte, për shembull, që një mjek të thirrej në shërbim ushtarak, ndërsa statusi i tij do të rregullohej në koordinim me punëdhënësin. Për të gjitha këto reforma, thotë Xhebiq, Bosnje dhe Hercegovina gëzon mbështetjen e NATO-s dhe të misionit evropian, EUFOR.
Modeli finlandez në Kosovë
Kosova, e cila ka Forcën e Sigurisë së Kosovës (FSK) si ushtri profesionale, po shqyrton jo rikthimin e shërbimit të detyrueshëm ushtarak, por zbatimin e një modeli të mbrojtjes gjithëpërfshirëse, të ngjashëm me atë të Finlandës dhe vendeve baltike.
Kryeministri në detyrë, Albin Kurti, tha në fund të majit se për Kosovën është "më e mençur" të ndërtojë një sistem të mbrojtjes gjithëpërfshirëse sesa të vendosë shërbimin e detyrueshëm ushtarak, të cilin e ka premtuar prej kohësh.
"Është një model i ngjashëm me atë të Finlandës dhe vendeve baltike, ku nuk krijoni një ushtri si një grup të madh njerëzish që më pas duhet ta organizoni dhe pajisni, por përcaktoni funksione dhe detyra konkrete, si dhe role të caktuara për qytetarët në rast të rreziqeve të ndryshme - nga fatkeqësitë natyrore deri te konfliktet e armatosura", tha Kurti.
Në shtator të vitit 2024, Qeveria e Kosovës miratoi Programin Kombëtar për Mbrojtjen Gjithëpërfshirëse, i cili synon ta përgatisë shtetin për t'u përballur me kërcënime të sigurisë, sulme dhe fatkeqësi natyrore.
Programi parashikon rritjen e qëndrueshmërisë së shoqërisë përmes trajnimit të qytetarëve, zhvillimit të rezervës, forcimit të mbrojtjes ndaj kërcënimeve hibride dhe futjes së një lënde të re në shkollat e mesme.
Ministri në detyrë i Mbrojtjes, Ejup Maqedonci, thotë për Radion Evropa e Lirë se gjatë mandatit të kaluar qeveritar, është bërë një analizë për të përcaktuar se cili koncept i mbrojtjes i përshtatet më mirë Kosovës.
"Arritëm në përfundimin se koncepti i mbrojtjes gjithëpërfshirëse është shumë i përshtatshëm, i domosdoshëm dhe njëkohësisht nuk krijon kosto të mëdha financiare", thotë Maqedonci.
Ai shton se ky model ndërton një sistem të gjerë mbrojtjeje në nivel shoqëror dhe institucional, pa i detyruar të rinjtë të kryejnë shërbim ushtarak për një periudhë të caktuar.
Modeli finlandez, në thelb, është një strategji për mobilizimin e të gjithë shtetit në rast lufte.
"Parimi i mbrojtjes totale në Finlandë do të thotë se mbrojtja jonë varet nga mbështetja e fortë e gjithë shoqërisë", deklaroi ministri finlandez i Mbrojtjes, Antti Hakkanen, pas miratimit të raportit qeveritar për mbrojtjen në dhjetor të vitit 2024.
Sipas të dhënave të Ministrisë së Mbrojtjes së Finlandës, më shumë se 80 për qind e finlandezëve mbështesin sistemin aktual të shërbimit të detyrueshëm ushtarak.
Po vendet e tjera të Ballkanit Perëndimor?
Sa u përket vendeve të tjera të rajonit, modeli aktual i shërbimit ushtarak mbetet, për momentin, i pandryshuar. Mali i Zi e shfuqizoi shërbimin e detyrueshëm ushtarak në vitin 2006. Që nga viti 2019, ai ofron një shërbim vullnetar tremujor, i cili u hap rrugën kandidatëve për t'iu bashkuar ushtrisë profesionale prej rreth 2.400 pjesëtarësh.
Si anëtar i NATO-s që nga viti 2017, Mali i Zi ndau vitin e kaluar një rekord prej 2.05% të Prodhimit të Brendshëm Bruto (PBB) për mbrojtjen. Megjithëse shërbimi i detyrueshëm ushtarak është shfuqizuar, ministri i Mbrojtjes i këtij vendi, Dragan Krapoviq, dhe ministria që ai drejton nuk e përjashtojnë mundësinë e rikthimit të tij.
Por, theksojnë se një vendim i tillë do të kërkonte një analizë të detajuar, një konsensus të gjerë politik dhe, mbi të gjitha, mbështetjen e opinionit publik.
"E kemi shmangur shërbimin e detyrueshëm ushtarak për t'i mundësuar Kosovës të vazhdojë zhvillimin ekonomik, pra pa e penguar atë, duke i mbajtur qytetarët tanë të angazhuar në fusha të tjera dhe, në të njëjtën kohë, duke forcuar sistemin mbrojtës të vendit", thotë Maqedonci.
Ky sistem hap rrugë edhe për përfshirjen e vullnetarëve, organizatave joqeveritare dhe individëve në përgatitje dhe trajnime.
"Ne vazhdojmë të mbajmë një forcë profesionale, Forcën e Sigurisë së Kosovës, me 5.000 pjesëtarë aktivë dhe 3.000 rezervistë, por, në të njëjtën kohë, po zhvillojmë edhe rezervën vullnetare, e cila do të jetë në shërbim dhe mbështetje të FSK-së, nëse paraqitet nevoja", thotë Maqedonci.
North Macedonia abolished conscription in 2006 and switched to a professional army. Today, its army numbers around 7,000 members, including active and reserve forces. There are currently no official plans to reinstate conscription. As a NATO member since 2020, North Macedonia continues to adhere to the professional military model, while citizens are offered the option of a three-month voluntary military training.
Slovenia, a NATO member since 2004, also abolished conscription in 2003 and switched to a professional army. More than two million active-duty soldiers from NATO member states are deployed across Europe. Since Russia's full invasion of Ukraine in February 2022, Finland and Sweden have also joined the Alliance./REL
