Remains found in Albania: "I became a father after 85 years"

He was named after the father he never knew. He had only seen him in a few black-and-white photographs and had heard the story of his death. Greek infantry reserve sergeant Georgios Velios suffered a wound to the abdomen during the Italian spring offensive on the eastern slopes of Mount Trebeshina in southern Albania in March 1941. He was rushed to a field hospital set up in the village of Kosina, where he died two days after surgery. He was initially buried there in an improvised grave along with other soldiers who had fallen on the Albanian front, in the premises of the local Orthodox church. His youngest son was born a few months later in Palaiochori, Halkidiki.

"Very sad. All the other kids at school had a father; I didn't," Giorgos Vellios, now 85, tells "Kathimerini" about what it was like to grow up with this void.

The trauma of that loss had crossed generations. “We grew up with this absence. It was an event that determined the fate of the family,” says Argyri Vellios, one of the fallen soldier’s five grandchildren. “My sister and I often heard our father express his grief for the grandfather we never knew. We heard him call himself ‘the son of a widow,’” she adds.

Challenge

In early 2018, nine years after Greece and Albania signed a maritime border agreement, a committee composed of representatives from both countries launched an effort to find the bodies of soldiers killed at Qafë e Këlcyrës in Albania during the Italo-Greek war. Meanwhile, efforts began in Greece to collect genetic material from relatives of Greek war victims to help DNA-identify their remains.

According to data from the team of experts responsible for the project at the Greek Ministry of Defense, of the 8,000 fallen soldiers - most of whom were hastily buried in unmarked or mass graves - bone samples have been taken for approximately 1,500 so far, while just over 2,000 relatives have provided blood samples. 

However, for years, the initiative failed to yield any positive identifications. Exposed to the elements for decades, many of the bones were in fragments. From a scientific perspective, even isolating genetic material from certain samples proved to be a major challenge.

Vitet e pritjes pa parë rezultate sollën një ndjenjë kotësie tek disa familje. “Ne kishim hequr dorë”, - thotë Argyri Vellios. Kjo ndodhi deri në korrik, kur eshtrat e Georgios Velios u bënë të parat që u identifikuan pozitivisht nga ekspertët. “Ishte si të gjeje një person që kishte qenë i zhdukur prej vitesh. Për babanë tim, ishte një justifikim”, - thotë ajo.

“Kisha qenë në ankth për lajme gjatë gjithë këtyre viteve, kështu që më bëri shumë të lumtur”, thotë babai i saj.

Një identifikim i dytë u konfirmua pak më vonë, ai i kaporalit rezervist të këmbësorisë Dimitris Kollias, me origjinë nga Larymna në Fthiotidë. Batalioni i tij u përpoq të pushtonte “Kodrën 669” më 2 dhjetor 1940. Ai ra në betejë dhe u varros në Shqipëri nga forcat italiane. Sendet e gjetura gjatë zhvarrimit të tij në tetor 2020 përfshinin mbetje të uniformës së tij ushtarake, një bajonetë dhe një amuletë fetare.

“Ndihemi më mirë tani. Ishte diçka që e gjithë familja e kishte pritur”, thotë Andreas Kollias, nipi i ushtarit të rënë, i cili kishte dhënë një mostër gjaku për identifikim.

Një memorial

Giorgos Sourlas, kryetar i Shoqatës së të Familjeve të të Rënëve të Luftës së viteve 1940-1941, i cilëson dy identifikimet e para si “historike”.

“Ishte një nga objektivat tanë kryesorë. Të tjerë përfshijnë rikuperimin e eshtrave, varrimin e tyre siç duhet dhe përurimin e një monumenti, i cili është aktualisht në ndërtim e sipër në Kalpaki të Janinës”, - thotë ai.

Sourlas thotë se pala greke po pret gjithashtu që autoritetet shqiptare të miratojnë një kërkesë për zgjerimin e varrezave ushtarake në Këlcyrë, të cilat kanë arritur kapacitetin e tyre të plotë, si dhe një tjetër kushtuar të rënëve të viteve 1940-1941 në Bularat.

“Është një moment që unë – dhe i gjithë ekipi – do ta kujtoj për gjithë jetën”, - thotë Kundëradmirali Panajotis Papageorgiou, kreu i komitetit të ekspertëve të Ministrisë Greke të Mbrojtjes, duke komentuar rezultatet e para të suksesshme. “Kanë kaluar dekada, kështu që jemi të lumtur dhe të lehtësuar që e gjithë kjo punë po jep rezultate të prekshme.”

Papageorgiou thotë se kërkimet janë duke u zhvilluar aktualisht në rajonin e Përmetit të Shqipërisë, me shpresën se do të ketë zhvillime të mëtejshme pozitive. “Është një lojë probabilitetesh”, thotë ai. “Po përpiqemi t’i përqendrojmë këto shanse në favorin tonë.”

“Kemi pasur shumë zhgënjime – kaq shumë mostra u morën, kaq shumë orë pune pa asnjë rezultat – kështu që kur më në fund ia dolëm mbanë, ishte emocionuese”, - thotë oficeri i lartë Polyzois Makras, drejtor i Departamentit të Kërkimeve Mjekësore në Spitalin e Përgjithshëm të Forcave Ajrore Helene 251, ku përpunohen dhe analizohen mostrat e ADN-së.

“E kuptojmë plotësisht ankthin e të afërmve”, shton ai, duke shpjeguar se procesi do të zgjasë me vite, ndërsa hetimet në terren vazhdojnë dhe nevojiten më shumë mostra. “Këto përpjekje tregojnë se, pas kaq shumë vitesh, shteti i kujton të vdekurit e tij dhe po përpiqet t'u vërë një emër varreve ku ata pushojnë”, vëren ai.

Laboratori

Mostrat nga fronti shqiptar u përpunuan fillimisht nga Qendra për Biologji Molekulare e Spitalit të Përgjithshëm Ushtarak 401, një projekt që iu kalua Spitalit të Përgjithshëm të Forcave Ajrore Helene 251 rreth 6 vjet më parë. Sfida më e madhe për Departamentin e Kërkimeve Mjekësore ishte gjendja e mostrave. Udhëheqësi shkencor i ekipit, biologu molekular dhe kapiteni Stavros Kokotas, shpjegon se ekspozimi i zgjatur i kockave ndaj kushteve të ashpra mjedisore rezultoi në degradim dhe fragmentim të konsiderueshëm të ADN-së. Në laborator, kockat pastrohen përpara se mbetjet skeletore të reduktohen në pluhur, e më pas bëhet izolimi, analiza dhe amplifikimi i mostrës së ADN-së.

Pas një sërë testesh, laboratori tani përdor një metodë të ndryshme, Sekuencimin e Gjeneratës së Ardhshme (NGS), e cila u lejon ekspertëve të analizojnë edhe ADN-në shumë të fragmentuar. Një studim i lidhur nga studiuesit e laboratorit u botua në një revistë shkencore ndërkombëtare në vitin 2025. Metoda gjithashtu bën të mundur hetimin e marrëdhënieve më të largëta familjare, duke u shtrirë deri te të afërmit e shkallës së pestë. Në rastin e atyre që ranë në vitet 1940-1941, ky zhvillim zgjeron mundësitë për identifikim, pasi shumica e të afërmve të ngushtë nuk janë më gjallë. Teknika e mëparshme u lejonte studiuesve të hetonin marrëdhëniet familjare vetëm deri në shkallën e dytë.

Duke kërkuar të dhëna

Ekipi në laborator ndoqi një qasje tjetër për të bërë gjetjet e para të suksesshme, duke kërkuar ndihmën e një historiani dhe një antropologu nga ekipi i ekspertëve të Ministrisë së Mbrojtjes. Pasi studiuan të dhënat e internimit që lidheshin me frontin shqiptar, këta ekspertë arritën të ngushtonin fushëveprimin e kërkimit duke treguar se cilat mostra kockash mund të krahasoheshin me cilin grup mostrash ADN-je të të afërmve. Sipas gjetjeve të ekspertëve, eshtrat e Velios u zhvarrosën nga italianët në vitin 1942 dhe u rivarrosën në Përmet, gjithashtu në jug të Shqipërisë. Kockat e tij u zhvarrosën që andej gjatë kërkimeve në mars 2024.

“Na dha një ndjenjë nderi dhe krenarie; ishte një konfirmim për të gjithë ekipin si këtu ashtu edhe në Shqipëri se përpjekjet tona po jepnin fryte. Ka një pritje të tillë nga ana e të afërmve; disa po i kushtohen jetës duke pritur një identifikim”, - thotë Kokotas.

"We are very pleased that this technique works; getting to this point was difficult," adds squadron commander and biologist Thanasis Papatheodorou.

“More relatives need to come forward to donate blood. The more samples we have, the greater the chances that someone will be found,” adds squadron commander and biologist Theofanis Barbounis, who also lost a relative, his grandfather’s brother, on the Albanian front. He believes he may be buried north of the field where the search is being conducted and is also looking forward to the day when his great-uncle is found. ©Taken from Kathimerini , adapted into Albanian by LAPSI.al