Pavarësia e gjyqësorit mbetet një ndër pengesat kryesore të Serbisë në rrugën drejt Bashkimit Evropian.Dëshmitë e gjyqtarëve dhe prokurorëve zbulojnë presion politik, ndërhyrje në proceset gjyqësore dhe një klimë gjithnjë e më të tensionuar mes institucioneve të drejtësisë dhe pushtetit.
Shqetësimet lidhur me pavarësinë e gjyqësorit në Serbi vazhdojnë të jenë një çështje qendrore në procesin e anëtarësimit të vendit në Bashkimin Evropian. Raportet e institucioneve dhe organizatave ndërkombëtare theksojnë vazhdimisht ndikimin politik mbi sistemin e drejtësisë, presionin ndaj gjyqtarëve dhe prokurorëve, si dhe dobësitë strukturore të sistemit.
Gjyqtarja Snezhana Ivkoviq përshkruan forma të ndryshme të ndërhyrjes politike në punën e gjyqësorit. Sipas saj, në rastet kur vendimet e një gjyqtari nuk përputhen me interesat e pushtetit ekzekutiv, çështjet shpesh rishpërndahen.
„Nëse dikush beson se gjyqtarët në një çështje po shkojnë në një drejtim që nuk i përshtatet pushtetit ekzekutiv, çështja thjesht u merret dhe i caktohet një gjyqtari tjetër në të njëjtin departament", shpjegon ajo. Një formë tjetër presioni, sipas saj, është transferimi i papritur: „Pasi ke gjykuar për 20 vjet në një departament, mund të transferohesh brenda natës në një departament krejtësisht të ri."
Edhe prokurorët kërcënohen dhe intimidohen
Edhe prokurorët raportojnë përvoja të ngjashme, duke përfshirë presion të drejtpërdrejtë dhe në disa raste edhe intimidim. Prokurorja Aleksandra Stojsavljević flet për rastin e një aktivisti opozitar, i cili dyshohet se është rrahur nga persona të lidhur me partinë në pushtet. Ajo përshkruan një episod shqetësues nga përvoja e saj profesionale:
„Ditën që përfundova marrjen në pyetje të të dyshuarve në atë rast, makinës sime iu vu flaka, po atë mbrëmje. Ajo ishte parkuar përpara ndërtesës ku jetoj me dy fëmijët e mi të vegjël."
Marrëdhëniet mes gjyqësorit dhe autoriteteve u përshkallëzuan më tej pas shembjes së një tende në hyrje të stacionit hekurudhor në Novi Sad në vitin 2024, ku humbën jetën 16 persona. Ngjarja shkaktoi protesta masive kundër korrupsionit dhe intensifikoi kritikat ndaj mungesës së përgjegjësisë institucionale dhe ndërhyrjeve politike në drejtësi.
Ndërsa presioni arriti në pikën kulmore, pjesë të gjyqësorit filluan të kundërshtonin — me prokurorët që vepronin më në mënyrë të pavarur. Për herë të parë, Zyra e Prokurorit për Krimin e Organizuar hapi raste që përfshinin tre ministra të qeverisë.
Vida Petrovic Skero, ish-presidente e Gjykatës Supreme: „Në atë moment, u prezantua një ligj i ri, në të cilin propozuesi, një anëtar i parlamentit, tha se duhej të propozonte një ligj të tillë, sepse një prokuror kishte nisur procedura kundër ministrave, me qëllim që të urdhëronte paraburgimin, dhe e gjithë kjo do të kishte çuar te presidenti i shtetit."
Ligji në fjalë ishte pjesë e një sërë ligjesh të reja që synonin reformimin e gjyqësorit.
Shpesh të referuara si "ligjet e Mrdicit" sipas emrit të deputetit që i propozoi, ato sollën ndryshime në mënyrën se si emërohen prokurorët dhe si caktohen dhe mbikëqyren çështjet.
Kritikët paralajmërojnë se këto ndryshime mund të rrisin kontrollin politik mbi prokurorinë.Zyrtarët thonë se ato synojnë përmirësimin e efikasitetit.
Ndryshimet ligjore ngjallin shqetësimin e Komisionit të BE-së
Kontradiktat kanë tërhequr vëmendjen ndërkombëtare dhe nxitën një vizitë në Serbi nga Komisioni i Venecias, organi këshillimor i Këshillit të Evropës për çështjet kushtetuese.
Bashkimi Evropian ka shprehur gjithashtu shqetësim të thellë për ligjet.
Guillaume Mercier, zëdhënës i Komisionit Europian thekson: „Komisioni pret që zbatimi i këtyre ligjeve të pezullohet derisa Komisioni i Venecias të japë mendimin e tij. Pasi të jepet ky mendim, ne presim që këto ligje të rishikohen në përputhje me rrethanat. Përveç kësaj, Komisioni Evropian vazhdon të shqyrtojë nëse Serbia ende i plotëson kushtet për pagesat sipas instrumenteve financiare të BE-së.”
Mes kritikave në rritje, Kryetarja e Parlamentit Serb Ana Brnabiç udhëtoi për në Bruksel për bisedime me zyrtarët e BE-së. Ajo pranoi mangësitë procedurale në miratimin e ligjeve, por tha se ato nuk mund të pezullohen. "Ligjet po zbatohen. Nuk e di se si dikush pret që ne t'i pezullojmë ligjet. Unë nuk kam aftësinë të kthehem në të kaluarën dhe të ndryshoj gjërat. Dhe nuk jam as e sigurt nëse do të doja, por kjo është një çështje tjetër”, thotë Brnabiç.
Kritikët thonë se ndikimi i ligjeve të Mrdicit është tashmë i dukshëm. Në disa raste të profilit të lartë, prokurorë me përvojë janë zëvendësuar, duke ngritur shqetësime në lidhje me drejtësinë dhe të ardhmen e hetimeve që kanë vazhduar prej vitesh dhe sundimin e ligjit në Serbi./DW
