Në shtator të vitit 2021, gjatë një udhëtimi me jaht në Mesdhe, Ivanka Trump dhe Jared Kushner zbuluan parajsën. Ata ndaluan për t’u furnizuar me karburant në portin shqiptar të Durrësit, rreth një orë larg me makinë nga Tirana. Kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, iu bashkua për darkë. Kur u takuan sërish në Davos, ka treguar Rama, Kushner nuk reshtte së lavdëruari Shqipërinë.
“Ti je një investitor amerikan,” kujton Rama t’i ketë thënë. “Dhe ky vend është i hapur për çdo investitor amerikan.”
Në vitin 2024, Kushner shpalli planet për ndërtimin e një kompleksi luksoz në ishullin e dikurshëm ushtarak të Sazanit, në jug të Shqipërisë, si edhe në plazhet përballë tij në kontinent. Ilustrimet e publikuara në Instagram paraqisnin vila që zbrisnin në mënyrë kaskadë përgjatë shpateve shkëmbore, me fasada organike që ndiqnin format e relievit.
Pjesa më e madhe e zhvillimit ishte planifikuar jo në ishull, por në bregun përballë. Dokumentet fillestare të vitit 2025 parashikonin më shumë se 2.500 njësi banimi me nga një deri në shtatë dhoma gjumi, një klub jahtesh dhe marinë për 350 superjahte (“deri dhe mbi 100 metra” gjatësi), kazino, një qendër hipizmi, një fushë golfi me 18 gropa, një park ujor me sipërfaqe afro një milion këmbë katrore, si edhe një qendër tregtare dhe argëtimi të quajtur “Citadel”.
Banorët vendas mësuan për projektin nga lajmet. Për gati dy dekada, ata kishin qenë të përfshirë në mosmarrëveshje pronësie pikërisht për të njëjtën vijë bregdetare me një zhvillues misterioz me bazë në Majami, të cilin prokurorët dhe hetuesit e kishin lidhur me krimin e organizuar.
Ata i dërguan menjëherë një letër Affinity Partners, fondit privat të investimeve të Kushnerit, duke kërkuar ose kompensim, ose pezullimin e projektit derisa konfliktet mbi pronësinë të zgjidheshin. Nuk morën asnjë përgjigje.
Në fund të janarit 2026, një kolonë makinash të zeza përshkoi fshatrat në bregun përballë Sazanit, aty ku, në deltën ekologjikisht të mbrojtur të Vjosë-Nartës, ishte planifikuar ndërtimi. Ivanka Trump po zhvillonte një vizitë në terren, gjatë së cilës banorëve iu kërkua të qëndronin brenda shtëpive të tyre. Më pas ajo darkoi me Edi Ramën në Vlorë.
Në fund të prillit, kamionët u shfaqën përgjatë njërit prej plazheve të egra të deltës. Në atë periudhë të vitit, bregdeti është me erë dhe i lagësht, ndërsa mjegulla mbulon shpesh lagunën, pikërisht kur shpendët shtegtarë kthehen për pranverë.
Shumë shpejt mbërritën buldozerët dhe ekskavatorët për të shtruar zhavorr për një rrugë të re. Më 12 maj, barinjtë vendas, të cilët zakonisht i çojnë delet në atë zonë për kullotë, vunë re se përgjatë perimetrit të plazhit ishin hapur gropa të thella. Papritur u ngrit edhe një gardh.
Për banorët vendas, gardhi ishte një sinjal i qartë se kushdo që e kishte vendosur nuk kishte ndër mend të priste përfundimin e proceseve gjyqësore mbi pronësinë para se të ndërtonte. Në fund të fundit, kështu kishin nisur shumë projekte të tjera në Shqipëri. Sapo makineria e zhvillimit vihet në lëvizje, rrallëherë ndalet.
Në fund të muajit, ndërsa moti u ngroh dhe turistët e parë të verës nisën të mbërrinin, gardhi u zëvendësua me tela me gjemba. Banorët e zonës dolën në protestë. Mes tyre ishte edhe një burrë që u tërhoq zvarrë përgjatë rrugës nga roje private sigurie dhe u godit disa herë me grushte në qafë. Më vonë ai u tha gazetarëve se, gjatë rrahjes, goja iu mbush me gjak. Që atëherë ai është kthyer në Greqi, ku punon për të dërguar para në shtëpi për nënën e sëmurë dhe vëllanë e paralizuar.
Pasi pamjet filmike të dhunës u bënë virale në Shqipëri, mijëra protestues dolën në rrugët e Tiranës. Ata vinin nga i gjithë spektri politik, të bashkuar nga bindja se ky projekt ishte një tjetër shembull i zhvillimeve të mbështetura politikisht, të cilat vendosin interesat e tyre mbi mbrojtjen që duhet t’u garantohet qytetarëve shqiptarë.
Ankesat përfshinin vite të tëra konflikte për shpronësime, shkatërrim të mjedisit, korrupsion, shërbime publike në degradim dhe infrastrukturë të dobët. Protestat vazhduan çdo ditë, ndërsa pjesëmarrja, sipas vlerësimeve, arriti deri në dhjetëra mijëra vetë.
Shumë shpejt, protestuesit nisën të kërkonin jo vetëm ndalimin e projektit, por edhe një drejtim të ri për vendin dhe një qeveri të re. Lëvizja mori emrin “Revolucioni i Flamingove”, një referencë ndaj flamingove që ushqehen në lagunën e mbrojtur.
Sipas ambientalistëve, projekti do të sakrifikonte një nga ligatinat e fundit të paprekura të Mesdheut – e ruajtur në masë të madhe falë dekadave të izolimit komunist – duke zbutur mbrojtjen mjedisore për t’i hapur rrugë ndërtimit. Përveç flamingove, ai do të rrezikonte habitatin e më shumë se 70 specieve të tjera të rrezikuara, mes tyre breshkat e detit loggerhead, pelikani dalmat dhe foka mesdhetare.
Një ditë pasi nisën protestat në Tiranë, Ivanka Trump u shfaq në kanalin në YouTube të sipërmarrësit dhe influencuesit David Senra, ku foli me entuziazëm për projektin.
“Kemi pesë milje vijë bregdetare përballë ishullit, këtë gadishull të mrekullueshëm me një lagunë në njërën anë dhe detin në anën tjetër,” tha ajo. “Ne krijuam mundësinë për ta ndihmuar të realizojë potencialin e tij dhe për ta transformuar, por me shumë përmbajtje dhe kujdes, sepse toka është jashtëzakonisht e bukur.”
Ajo foli gjithashtu për planet në Sazan, ishullin më të madh të Shqipërisë, i vendosur në pikën ku takohen detet Adriatik dhe Jon. Gjatë periudhës së shkurtër të pushtimit fashist italian, Benito Musolini ndërtoi aty një vilë. Më pas, regjimi komunist e shndërroi ishullin në një bazë ushtarake të fortifikuar.
I mbyllur për publikun për dekada me radhë, Sazani sot vizitohet nga anije turistike që nisen rregullisht nga Vlora, duke kaluar pranë instalimeve të braktisura ushtarake dhe mijëra bunkerëve karakteristikë të ndërtuar nga diktatori komunist Enver Hoxha. Në ishull nuk ka ujë të rrjedhshëm. Shtigjet e lejuara kalojnë mes shkurreve, ku jetojnë disa koloni të shëndetshme gjarpërinjsh helmues mesdhetarë, mes mbetjeve të ndryshkura ushtarake dhe betonit të rrënuar. Në një zonë që marinarët vendas e njohin si “Gryka e Ferrit”, predha të pashpërthyera artilerie dhe mina kundërnëndetëse vazhdojnë të gjenden në ujërat përreth.
“Ishim në jahtin e një miku dhe ndaluam për të notuar,” i tha Ivanka Senrës. “Në fakt, kështu e zbuluam ishullin. Notuam deri atje. U ngjitëm në këmbë zbathur deri në majë. Dhe mbetëm plotësisht të magjepsur.”
Në historinë që familja Kushner tregon për mënyrën se si e zbuloi Sazanin, ishulli duket sikur u shfaq rastësisht. Si një ish-bazë ushtarake, ai mbeti pronë publike dhe vazhdon të ruhet nga një kontingjent i vogël ushtarak me rotacion. Por vija bregdetare e mbrojtur përgjatë Gjirit të Vlorës – aty ku janë përqendruar shumica e protestave – u shit.
Shitësi ishte Artur Shehu, i cili ia transferoi tokën për 110 milionë euro kompanisë Albania Land Development, një shoqëri e krijuar posaçërisht për projektin, pjesë e një strukture komplekse kompanish të lidhura me zhvillimin e Ivanka Trump dhe Jared Kushner.
Pas një periudhe shërbimi në forcat speciale shqiptare gjatë viteve 1990, Shehu zotëroi një hotel dhe ndërtoi një kazino në Vlorë. Në vitin 1997, Shqipëria u zhyt në kaos pas shembjes së skemave piramidale, kur rreth 700 mijë armë përfunduan në duart e civilëve. Dy vjet më vonë, Shehu u largua nga vendi pasi xhaxhai dhe vëllai i tij u vranë në një shkëmbim zjarri në lokalin që ai zotëronte. Ai vazhdoi aktivitetin e tij nga Majami, ku jeton që prej vitit 2005.
Prej vitesh, autoritetet shqiptare kanë pretenduar se, nëpërmjet një ndërmjetësi, Shehu përdori dokumente të falsifikuara për të pretenduar pronësinë mbi qindra hektarë tokë bregdetare, përfshirë prona të pretenduara edhe nga rreth 300 familje të tjera vendase.
Sipas dokumenteve të siguruara së fundmi dhe të analizuara nga Balkan Investigative Reporting Network (BIRN), një prej pretendimeve të Shehut mbështetej në një dokument në gjuhën osmane të hartuar rreth vitit 1900, në fund të periudhës osmane, i cili supozohej të provonte se një paraardhës i tij zotëronte “mijëra metra katrorë pyje dhe kullota”.
Me fjalë të tjera, pretendimi për pronësinë mbështetet në një dokument që sot mund të interpretohet vetëm nga një numër shumë i kufizuar specialistësh të njohur me administratën osmane, një botë burokratike që u zhduk më shumë se një shekull më parë.
Sipas dosjeve hetimore, pasi siguroi njohjen e pronësisë, Shehu e ndau tokën në parcela më të vogla dhe e transferoi pronësinë përmes mekanizmave të ndryshëm, “me qëllim fshehjen e origjinës së saj dhe vështirësimin e gjurmimit”.
Ndërmjetësi që, sipas akuzës, ndihmoi Shehun të siguronte këto prona u dënua në vitin 2018 me tre vjet burg për përfitimin në mënyrë mashtruese të 187 hektarëve tokë në Zvërnec, pranë projektit të Ivankës dhe Kushnerit, sipas raportimeve të vitit 2021 nga Miami Herald dhe Organized Crime and Corruption Reporting Project (OCCRP). Megjithatë, çështja ka vijuar të kalojë nga një gjykatë në tjetrën dhe mbetet ende objekt kontestimi.
Nga jashtë, përcaktimi i legjitimitetit të këtyre pretendimeve pronësore duket si një nyje e pazgjidhshme dokumentesh osmane, gjykatash jo gjithmonë të besueshme dhe procese gjyqësore pa fund. Por për familjet e përfshira në këto konflikte, çështja nuk është thjesht juridike; ajo lidhet me historinë e tyre familjare dhe identitetin.
U takova me Agron Hysenin, një sipërmarrës në fushën e ndërtimit në Vlorë, të njohur nga të gjithë si Goni, dhe me kushërirën e tij Hyrie Luzaj, që e thërrasin Coco, në lokalin e Gonit në qendrën e restauruar të qytetit të vjetër të Vlorës. Përballë tyre ishte ulur Bareq Sadiraj, kryetari i Kaninës, fshatit që mbikëqyr Vlorën nga shpatet e malit. Të tre janë nga Kanina dhe më thanë se e njihnin Artur Shehun dhe familjen e tij prej gjithë jetës.
Të gjithë ishin të një mendimi se zhvillimi i premtuar nga resorti i Ivankës dhe Kushnerit ishte gjëja më e mirë që mund t’i ndodhte Vlorës. Sipas tyre, projekti do të sillte infrastrukturë të re, rrugë më të mira dhe do t’i jepte jetë aeroportit të Vlorës.
Sadiraj pothuajse nuk i kushtoi rëndësi pranisë sime. Përjashtim bëri vetëm një moment, kur më tregoi një imazh të krijuar me inteligjencë artificiale: një ndërtesë prej xhami dhe çeliku në formën e shqiponjës dykrenare, simbolit kombëtar shqiptar, që ngrihej mbi ujërat e bruzta të lagunës së Nartës. Pamja nuk ngjante aspak me projektet që kisha parë deri atëherë, por ai mendonte se ishte një ide interesante.
Sipas tyre, toka e shitur për projektin e Ivankës dhe Kushnerit i përkiste pa asnjë diskutim Artur Shehut. Duke qenë se familjet e tyre jetojnë prej brezash në atë zonë, ata këmbëngulnin se e dinin saktësisht se kujt i kishte përkitur çdo parcelë.
Kur i pyeta se çfarë duhej të ndodhte me qindra familjet e tjera që pretendojnë pronësinë mbi të njëjtën tokë, mbi tavolinë ra një psherëtimë bezdie.
“Të gjithë e dinë se ku është toka e secilit,” shpjegoi Coco. “Të gjithë e dinë se është toka e Shehut. Nuk është sekret.”
Në vitin 1991, kur regjimi komunist po shembej, Coco ishte vetëm 15 vjeç. Më pas ajo emigroi në San Diego, ku jetoi pjesën më të madhe të 35 viteve të fundit, përpara se të kthehej së fundmi në Shqipëri. Edhe ajo është e përfshirë në një konflikt pronësie.
Ndërsa përkthente bisedën mes meje, Gonit dhe Sadirajt, ajo reagoi me zemërim sapo përmenda Ligjin 7501, ligjin që shpërndau tokën bujqësore të shtetëzuar tek njerëzit që e punonin.
“Është një ligj i neveritshëm,” tha ajo. “Pikërisht prej tij nuk kam mundur të marr mbrapsht tokën time – tokën e trashëguar nga familja ime.”
Një pjesë e madhe e kaosit mbi pronësinë në Shqipëri buron pikërisht nga Ligji 7501. Gjatë komunizmit, prona private u shtetëzua dhe një pjesë e madhe e saj u kthye në kooperativa bujqësore. Pas rënies së regjimit, ligji synoi t’ua shpërndante tokën atyre që e punonin, jo domosdoshmërisht pronarëve të saj para vitit 1945. Më vonë u miratuan ligje të tjera që synonin kompensimin e ish-pronarëve.
Rezultati ishte krijimi i një sistemi me pretendime të mbivendosura, i përkeqësuar edhe më shumë nga dokumentacioni i mangët, zbatimi i pabarabartë i ligjit dhe emigracioni masiv. Një sistem juridik i brishtë mbeti përballë një pyetjeje që, në teori, duhet të kishte një përgjigje të thjeshtë: kujt i përket toka?
Për shqiptarë si Coco, familja e së cilës kishte qenë pronare e mëdha para komunizmit, rikthimi i pronës nuk është thjesht një çështje ekonomike, por një çështje trashëgimie dhe drejtësie historike. Ata nuk e shohin veten si pjesë të elitës së dikurshme, por si viktima të regjimit komunist, duke këmbëngulur se familjet e tyre paguan një çmim të rëndë.
Coco kujtoi se si, kur ishte fëmijë, paketonte duhan për të ndihmuar nënën në kooperativë dhe se si gjyshes së saj të sëmurë iu refuzua edhe një gotë qumësht. Goni tha se nuk kishte pasur fëmijëri, por vetëm punë.
Në këndvështrimin e tyre, Shqipëria pas komunizmit nuk u shkëput kurrë realisht nga e kaluara. Ata besojnë se elitat komuniste thjesht u shndërruan në elita të reja politike, ndërsa familjet të cilave u ishte konfiskuar prona nuk morën kurrë drejtësinë që prisnin.
Për këto familje, korrupsioni i sotëm nuk është një fenomen i ri, por vazhdim i një historie që nuk u mbyll kurrë.
Goni dhe Coco më thanë se e kisha keqkuptuar Artur Shehun dhe konfliktin mbi pronat, sepse, sipas tyre, po mbështetesha vetëm tek versioni i protestuesve dhe prokurorëve. Ata më propozuan të shkonim në Kaninë për të më treguar vetë se ku ndodheshin pronat e Shehut.
Dy ditë më vonë u takuam sërish në të njëjtin lokal.
Teksa udhëtonim me makinë nëpër Vlorë, ndërtimet dukeshin kudo. Vinça ngriheshin mbi qytet dhe ishte pothuajse e pamundur të udhëtoje më shumë se një ose dy minuta pa parë një skelet betoni që një ditë mund të shndërrohej në një pallat të përfunduar.
Kjo pamje është bërë e zakonshme jo vetëm në Vlorë, por në të gjithë Shqipërinë, veçanërisht në qytetin që shërben si porta hyrëse drejt Rivierës Shqiptare dhe që gjatë viteve të qeverisjes Rama ka përjetuar një bum të jashtëzakonshëm ndërtimesh.
Rruga drejt Kaninës ngjitej në shpatet e malit dhe, nga lart, qyteti i Vlorës shtrihej i tëri poshtë nesh. Ndërtimet e shpërndara pa rregull ndërprisnin lagje të tëra, ndërsa kulla të reja ngriheshin mbi qytet njëra pas tjetrës.
Ndaluam pranë një burimi të vjetër prej mermeri, ku ishte gdhendur mbishkrimi “SH D KANINË 12.11.1924”. Goni dhe Coco më thanë se ky ishte një tjetër tregues se toka përreth kishte qenë historikisht pronë e familjes Shehu.
Më pas vazhduam drejt kalasë së Kaninës. Muret e saj ishin të rrënuara, ndërsa pas nesh një buldozer punonte pa pushim në kuadër të restaurimit që kishte nisur një vit më parë.
“Kushdo që zotëronte kalanë,” tha Coco duke përkthyer fjalët e Gonit, “zotëronte edhe të gjithë tokën që mund të shihte me sy. Kështu funksiononte dikur.”
Në kthim drejt Vlorës, Coco kërkoi të kalonim pranë tokës së familjes së saj. Nëse do ta rifitonte ndonjëherë, tha ajo, do të ndërtonte aty shtëpi për familjen dhe pjesën tjetër do ta zhvillonte. Prej një viti e gjysmë, që nga rikthimi nga San Diego, ishte përfshirë në një betejë të vazhdueshme për njohjen e pronësisë.
“Sa herë kaloj këtu,” tha ajo, “mendoj: këtu do të doja të kisha shtëpinë time… edhe atje do të doja një tjetër. Është një bukuri e egër.”
Dhe vërtet ashtu ishte. Malet zbrisnin drejt ujërave të kaltër, hardhitë mbulonin gardhet e muret, ndërsa, pavarësisht valës së ndërtimeve, një pjesë e madhe e peizazhit shqiptar ruante ende një ndjesi të paprekur.
Pasi zbritëm nga rruga me kthesa të malit, u rikthyem pranë bregdetit. Duke kaluar përgjatë Lungomares, shëtitores së palmave që është bërë simboli i transformimit turistik të Vlorës, Goni nxori dorën nga dritarja e Land Rover-it të tij dhe bëri me shenjë përreth.
“E gjithë kjo,” tha ai, duke treguar nga deti deri disa radhë ndërtesash më tej, “e gjithë kjo është tokë e Shehut.”
Në të djathtën tonë shtrihej Gjiri i Vlorës dhe Ishulli i Sazanit, projekti i Kushnerëve e ka marrë në përdorim për 99 vjet pa paguar taksa gjatë fazës së zhvillimit, ndërsa shteti shqiptar do të mbulojë furnizimin me ujë, energji elektrike dhe kanalizimet. (Rama ka këmbëngulur se bëhet fjalë për “një marrëveshje private mes palëve private, me të cilën qeveria shqiptare nuk ka asnjë lidhje.”)
Në të majtë shtriheshin pallate banimi në faza të ndryshme ndërtimi, që ngjiteshin drejt kodrave.
Ngjitur me tokën që, sipas Gonit, i përket Artur Shehut, ndodhet prona e familjes Luzaj.
“Por ne nuk mund ta marrim,” tha Coco. “Aty jetojnë familje të tjera. Kaloj çdo ditë pranë saj dhe shoh njerëz të tjerë mbi pronën time.”
Ajo më tregoi edhe parcelën e vetme që kishte arritur të rikthente ligjërisht. Ishte vetëm një pjesë e vogël e asaj që, sipas saj, i përket familjes. Kaluan pranë shtëpive një dhe dykatëshe me gardhe prej tullash e betoni, pjata satelitore, çarçafë të varur në telat e rrobave dhe mure të mbuluara nga bugenvilet me ngjyrë rozë e vjollcë.
Papritur mbërritëm përpara një gardhi që rrethonte një gropë gjigante ndërtimi.
Mbi gardh ishin vendosur pamje ilustruese të dy kullave prej xhami dhe çeliku me emrin LUZAJ TOWERS.
Luzaj është mbiemri i familjes së Cocos.
Sipas faqes zyrtare të projektit, kullat karakterizohen nga “forma fluide dhe organike, që ngjasojnë me silueta ameboide dhe ngrihen elegant mbi një bazament monumental”. Me 23 kate dhe vetëm pak metra larg detit, projekti synon të maksimizojë pamjet drejt detit dhe maleve.
“Imagjino,” tha Coco. “Ne mund të kishim ndërtuar dhjetë të tilla. A është e drejtë që kjo tokë t’u jepet të tjerëve, ndërsa ti të mos zotërosh asgjë prej saj?”
Unë nuk e dija përgjigjen e kësaj pyetjeje. Dhe nuk dukej se në Shqipëri dinte kush t’i jepte përgjigje.
Por kishte edhe një arsye tjetër pse shumë shqiptarë e shihnin projektin e Ivankës dhe Kushnerit ndryshe nga një investim i zakonshëm.
Nuk ishte thjesht fakti se bëhej fjalë për kapital të huaj.
Ishte fakti se bëhej fjalë për kapital amerikan.
Më 22 qershor 1991, vetëm një javë e gjysmë pasi Partia e Punës, që kishte sunduar Shqipërinë që nga viti 1944, u shpërbë zyrtarisht, një autokolonë amerikane hyri në Tiranë.
Sekretari amerikan i Shtetit, James Baker, po zhvillonte vizitën e parë të një zyrtari kaq të lartë amerikan në Shqipëri.
Në fillim rrugët dukeshin çuditërisht të zbrazëta.
Por sapo autokolona iu afrua periferisë së kryeqytetit, flamujt amerikanë filluan të shfaqeshin kudo.
Njerëzit rrethuan makinat, hodhën lule, puthën xhamat e limuzinës, madje disa u përpoqën ta ngrinin mbi supe automjetin e Bakerit.
Rreth 300 mijë vetë u mblodhën në Sheshin Skënderbej, i projektuar gjatë komunizmit për rreth 200 mijë persona.
Nën regjimin e Enver Hoxhës, Shqipëria kishte qenë një nga vendet më të izoluara në botë. Udhëtimet jashtë vendit ishin pothuajse të pamundura, transmetimet perëndimore bllokoheshin dhe prona private ishte zhdukur prej dekadash.
Amerika nuk ekzistonte thjesht si një shtet.
Ajo ekzistonte si një ide.
Kur Baker mbërriti, mbi Pallatin e Kulturës ishte vendosur një banderolë me Statujën e Lirisë dhe mbishkrimin:
“Mirë se vini zoti Baker. Shqipëria ju ka pritur për 50 vjet.”
Baker iu përgjigj turmës:
“Amerika po kthehet tek ju.” Turma shpërtheu në brohoritje për lirinë, begatinë dhe shpresën.
Edhe sot, shumë shqiptarë të atij brezi e kujtojnë vizitën e Bakerit sikur ai të kishte ardhur me një “çek të bardhë”, që do ta nxirrte vendin nga izolimi.
Në realitet, ndihma amerikane rezultoi shumë më modeste sesa pritej.
Një artikull i kohës kujton se Baker miratoi vetëm 6 milionë dollarë ndihmë, gjysma e së cilës ishte në qumësht pluhur.
Megjithatë, pavarësisht përmasës së kufizuar të asaj ndihme, Shtetet e Bashkuara mbetën për shumicën e shqiptarëve simbol i kompetencës, lidershipit dhe shpresës.
Edhe sot, në protestat e Tiranës, është e zakonshme të shohësh flamuj amerikanë krahas flamurit shqiptar.
Sipas sondazheve të Gallup, Shqipëria vazhdon të jetë një nga vendet më pro-amerikane në botë, zakonisht e renditur menjëherë pas Kosovës.
Pikërisht për këtë arsye, Jared Kushner nuk mbërriti në Shqipëri thjesht si një investitor. Ai mbërriti si përfitues i më shumë se tre dekadave kapital simbolik dhe besimi që shqiptarët kishin ndërtuar ndaj Amerikës. Shumë prej protestuesve besonin se fama amerikane e Kushnerit ishte përdorur si një mjet për ta bërë projektin më të pranueshëm për publikun shqiptar.
Në sytë e tyre, emri i tij nuk ishte një element dytësor.
Ishte vetë një nga asetet kryesore të projektit.
Me fjalë të tjera, ëndrra amerikane nuk është zhdukur nga Shqipëria; ajo thjesht ka ndryshuar formë.
Nëse në vitin 1991 James Baker mishëronte një Amerikë të diplomacisë, aspiratave demokratike dhe institucioneve publike, në vitin 2026 Jared Kushner përfaqëson një Amerikë ku instrumenti kryesor është kapitali privat.
Në vend të diplomacisë është “bërja e marrëveshjeve”. Dhe shumë shqiptarë nuk besojnë më se dikush ofron ndihmë pa kërkuar diçka në këmbim. “Askush nuk bën asgjë falas,” kujtoj të më ketë thënë Coco.
Kushner njihet si një person që shmang vëmendjen publike, ndaj të kuptosh mënyrën si mendon është më e vështirë sesa në rastin e vjehrrit të tij, Donald Trump. Megjithatë, ai është shndërruar në një nga personazhet më domethënës të politikës së jashtme të Trumpit, si gjatë kohës kur ishte pjesë e administratës, ashtu edhe tani që vepron si këshilltar i posaçëm nga jashtë saj.
Ideja themelore që përshkon veprimtarinë e tij, është se investimi është diplomaci dhe diplomacia është investim.
Në një konferencë të mbajtur këtë vit në Miami, Kushner deklaroi se: “Të gjitha vendet duhet të kenë një plan biznesi.” Më pas shtroi pyetjen: “Pse nuk e bëjnë të gjitha vendet këtë?”
Kjo është një teori domethënëse mbi mënyrën se si duhet të funksionojë qeverisja.
Ajo shpjegon edhe pse Kushner dërgohet vazhdimisht të negociojë kriza krejtësisht të ndryshme nga njëra-tjetra. Për të, pothuajse çdo problem mund të reduktohet në një çështje biznesi. Por ekziston një kundërargument i qartë ndaj pyetjes së tij. Shtetet nuk janë kompani. Ose, të paktën, shtetet demokratike nuk janë.
Ndryshe nga korporatat, demokracitë nuk organizohen rreth një objektivi të vetëm. Ato përpiqen të balancojnë interesa të ndryshme.
Punonjësit nuk votojnë për drejtimin e kompanisë së tyre, ndërsa qytetarët votojnë për qeverinë e vendit të tyre. Një qeveri nuk mund të ndjekë vetëm fitimin maksimal pa pyetur se kush do ta paguajë çmimin.
Një vijë bregdetare mund të ketë më shumë vlerë ekonomike si resort luksoz sesa si zonë e mbrojtur natyrore apo si pronë e disa familjeve vendase. Por kjo nuk do të thotë automatikisht se ajo duhet të shndërrohet në resort.
Vizioni i Kushnerit shkon shumë përtej Shqipërisë dhe shpesh pasqyrohet edhe në retorikën e Donald Trumpit. Në një aktivitet në Universitetin Harvard në vitin 2024, Kushner e përshkroi bregdetin e Gazës si “jashtëzakonisht të vlefshëm” dhe sugjeroi zhvendosjen e civilëve në një zonë të shkretëtirës Negev, ndërsa zhvilluesit do të “pastronin” territorin.
Një vit më vonë, gjatë një konference për shtyp me Benjamin Netanyahun, Donald Trump propozoi që Shtetet e Bashkuara ta “merrnin në dorë” Gazën dhe ta shndërronin në “Rivierën e Lindjes së Mesme”. Më pas ai publikoi në rrjetet sociale një video të krijuar me inteligjencë artificiale, ku shfaqeshin koka të arta të Trumpit, fëmijë që vallëzonin në një bregdet luksoz dhe dollarë që binin nga qielli.
Prirja e Trumpit për hotelet mund të ketë ndikuar edhe tek Kushner.
Kompleksi në Shqipëri është projekti i parë ndërkombëtar hotelier që Kushner ka mbështetur publikisht, megjithëse më herët kishte tentuar një projekt të ngjashëm në Serbi, mbi vendin ku ndodhej ish-Ministria e Mbrojtjes e Jugosllavisë, e bombarduar nga NATO në vitin 1999.
Ai projekt u ndërpre pasi disa zyrtarë të lartë u akuzuan për korrupsion.
Gjatë mandatit të tij të parë presidencial, Donald Trump deklaroi se nuk do të lidhte më marrëveshje për resorte me markën Trump jashtë Shteteve të Bashkuara dhe se drejtimin e Trump Organization do t’ua linte djemve të tij, Eric dhe Donald Jr. Ai tha se ligjërisht nuk ishte i detyruar ta bënte këtë, por se po e bënte për të shmangur perceptimin e ndikimit të huaj.
Në mandatin e dytë, kjo kufizim është hequr. Sipas revistës Forbes, aktiviteti ndërkombëtar i licencimit dhe zhvillimit të Trump Organization është rritur me rreth 900 për qind.
Por pse pikërisht hotelet? Pse një resort luksoz konsiderohet një projekt për ndërtimin e një kombi më shumë sesa një fabrikë çipash, një qendër logjistike apo një spital?
Për Trumpin, përgjigjja mund të jetë e thjeshtë. Një hotel madhështor është një mënyrë për të thënë: “Ky vend tashmë është rregulluar.”
Nëse një vend mund të mbajë një resort luksoz, ai jep përshtypjen se ka lënë pas kaosin dhe është bërë i dëshirueshëm jo vetëm për banorët e tij, por edhe për njerëzit më të pasur të botës. Një resort premton një jetë pa konflikte, pa mundim dhe pa shqetësime.
Për Kushnerin, përgjigjja është ndoshta edhe më pragmatike. Një hotel nuk është gjë tjetër veçse logjika e ftohtë e një aseti ekonomik të optimizuar.
Në një intervistë për Financial Times, Edi Rama deklaroi se menjëherë pasi Jared Kushner shpalli projektin, çmimet e pasurive të paluajtshme në Vlorë u rritën ndjeshëm.
Ai argumentoi se një investim me vlerë mbi 4 miliardë euro në një ekonomi me Prodhim të Brendshëm Bruto rreth 29 miliardë euro ishte një justifikim në vetvete.
“Ne kemi nevojë për superluksin po aq sa shkretëtira ka nevojë për ujë,” tha Rama.
“Ajo që fiton nga 500 jahte është e barabartë me atë që fiton nga 40 mijë turistë me buxhet të ulët.”
Në korrik 2024, gjatë një interviste me gazetarin italian Marzio Mian, Kushner pranoi se projekti nuk ishte menduar për këdo edhe pse partneri i tij i biznesit, Asher Abehsera, kishte deklaruar se “çdokush duhet të ketë mundësinë të vizitojë ishullin”, Kushner shfaqi rezerva.
“Po krijojmë një produkt luksi në nivel shumë, shumë të lartë,” tha ai. “Një nga vlerat më të mëdha të ishullit është mundësia për të pasur privatësi.”
Kushner, edhe pse mbetet një nga këshilltarët më të fuqizuar dhe me ndikim të Donald Trump, e vlerëson shumë privatësinë e tij. Ndonëse rrallëherë shpjegon publikisht qëndrimet e veta për mediat, gjatë mandatit të parë të administratës Trump ai mbuloi një portofol jashtëzakonisht të gjerë, që shtrihej nga reforma në sistemin e drejtësisë penale deri te programet e vaksinimit kundër Covid-19.
Megjithatë, ai u identifikua më së shumti me diplomacinë amerikane në Lindjen e Mesme. Programi i tij “Peace to Prosperity” (“Paqe përmes Prosperitetit”), një plan ekonomik prej 50 miliardë dollarësh i prezantuar në Bahrein në vitin 2019, mbështetej mbi idenë se investimet në infrastrukturën tregtare dhe turistike mund të krijonin kushtet për paqe në konfliktin izraelito-palestinez.
Në një artikull opinioni të botuar në vitin 2021 në The Wall Street Journal, Kushner shkroi se Marrëveshjet e Abrahamit (Abraham Accords) – që konsiderohen gjerësisht si arritja e tij më e rëndësishme diplomatike – kishin treguar se konflikti mes Izraelit dhe Palestinës nuk ishte “asgjë më shumë sesa një mosmarrëveshje për pasuritë e paluajtshme.”
Përtej Lindjes së Mesme dhe duke u rikthyer në Ballkan, Kushner luajti gjithashtu një rol në normalizimin e marrëdhënieve ekonomike mes Serbisë dhe Kosovës. Për ta arritur këtë, administrata Trump u mbështet në masë të madhe te U.S. International Development Finance Corporation (DFC), një institucion financiar amerikan i krijuar në vitin 2019 për të nxitur investimet e sektorit privat në vendet në zhvillim. Në qarqet e financimit të zhvillimit, DFC-ja është quajtur shpesh, jozyrtarisht, “banka e Jared-it”.
Qoftë në Lindjen e Mesme, qoftë në Ballkan, Kushner e ka parë vazhdimisht zhvillimin ekonomik jo thjesht si pasojë të paqes, por si një mjet për ta prodhuar atë.
Kur “ëndrra amerikane”, e mishëruar nga James Baker, mbërriti në Tiranë, shqiptarët imagjinonin se ai sillte me vete një “çek të bardhë”. Në vend të kësaj, morën vetëm disa milionë dollarë ndihmë dhe ngarkesa me qumësht pluhur. Megjithatë, deklarata e Bakerit se “Amerika po kthehet” rezultoi e vërtetë në një kuptim tjetër.
Tre dekada më vonë, një përfaqësues i një administrate tjetër amerikane mbërriti në Shqipëri me një propozim real investimi, përmasat e të cilit – të paktën në letër – tejkalonin çdo gjë që Uashingtoni kishte menduar ndonjëherë të ofronte.
Kushnerit nuk i duhej ta bindte Edi Ramën se zhvillimi mund të transformonte një vend. Rama kishte vite që promovonte versionin e tij të kësaj ideje. Megjithatë, vetëm projekti i Kushnerit nuk mjaftonte për të shpjeguar pse ai gjeti një mbështetës kaq entuziast te kryeministri shqiptar. Për ta kuptuar këtë, duhej të kuptonte më mirë qytetin të cilin Rama kishte kaluar më shumë se një dekadë duke e transformuar.
Nëse ka një gjë që kryeministri Edi Rama dëshiron që bota të dijë për të, ajo është se ai është artist.
“Njerëzit mund të më japin leksione për shumë gjëra – për ekonominë, çështjet ligjore, bujqësinë apo shëndetësinë – por ka një gjë për të cilën askush nuk mund të më japë leksione, dhe ajo është bukuria,” tha Rama në një intervistë për Deutsche Welle.
Pasi u formua si piktor në Paris, Edi Rama u emërua ministër i Kulturës në vitin 1998 dhe më pas shërbeu si kryetar i Bashkisë së Tiranës nga viti 2000 deri në vitin 2011. Si kryebashkiak, ai ndryshoi rrënjësisht pamjen e kryeqytetit. Që prej ardhjes në pushtet si kryeministër në vitin 2013, Rama e ka trajtuar arkitekturën, dizajnin dhe projektet ambicioze të zhvillimit si një shtyllë të rritjes ekonomike dhe si një mënyrë për të ripërcaktuar vendin e Shqipërisë në botë.
Mes viteve 2015 dhe 2025, vetëm Tirana miratoi afro 10 milionë metra katrorë ndërtime të reja – një sipërfaqe që krahasohet me ndërtimin e rreth 30 kullave One World Trade Center. Në të njëjtën kohë, emigracioni mbetet në nivele të larta, ndërsa dhjetëra mijëra shqiptarë vazhdojnë të largohen çdo vit në kërkim të mundësive ekonomike jashtë vendit. E njëjta valë ndërtimesh, shkruan ai, po ndodh në të gjithë Shqipërinë, nga Tirana deri në Vlorë. Kjo ngre dy pyetje thelbësore: për kë po ndërtohen të gjitha këto ndërtesa dhe si gjenerojnë ato fitim?
Për të gjetur përgjigjet, zhvillova një shëtitje në Tiranë me Redi Muçin, deputet i ri i Kuvendit, i cili u zgjodh vitin e kaluar pasi la detyrën si pedagog i inxhinierisë në Universitetin Politeknik të Tiranës. Muçi u angazhua në aktivizëm në vitin 2011, kur, si pedagog i sapoemëruar, iu bashkua protestave kundër kryeministrit të atëhershëm Sali Berisha, i cili përballej me akuza për disa skandale korrupsioni. Kur protestuesit u përplasën me policinë përpara Kryeministrisë, efektivët hapën zjarr. Katër persona u vranë dhe dhjetëra të tjerë mbetën të plagosur. Sot, Muçi është i vetmi deputet nga 140 anëtarët e Kuvendit që përfaqëson Lëvizjen Bashkë, një parti e majtë e krijuar në vitin 2022 nga aktivistë të lëvizjeve studentore dhe rinore.
Takimi i tyre u zhvillua pranë dy kullave 25-katëshe që dominojnë zonën përreth. Aty ndodhej një kafene me emrin “Mr. Chef” dhe një klinikë dentare. Sipas Muçit, në atë truall dikur kishte qenë Muzeu i Shkencave të Natyrës, i cili u la të degradohej gjatë viteve 1990 dhe 2000. Ndërkohë, rruga përballë tij, tha ai, “është e njëjta si para 80 vjetësh”, vetëm se sot ka shumë më tepër trafik. Pjesa më e madhe e apartamenteve në kullat përreth janë bosh, sepse shqiptarët e zakonshëm nuk kanë mundësi t’i blejnë. “Kjo është tipike,” tha Muçi.
Ndërtimet masive me financime të paqarta janë bërë një fenomen i zakonshëm në Shqipëri. Përveç akuzave se ka përdorur dokumente të falsifikuara për të siguruar tokën ku do të ndërtohet resorti i Ivankës dhe Kushnerit pranë Vlorës, Artur Shehu është përfshirë edhe në një hetim të Prokurorisë së Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK).
Më 10 qershor, SPAK njoftoi lëshimin e 20 urdhër-arresteve, bllokimin e mbi 128 milionë eurove pasuri dhe sekuestrimin e pronave në Tiranë dhe në bregdetin jugor. Sipas një dokumenti gjyqësor të SPAK-ut, i cili përmbledh informacion të mbledhur nga autoritetet belge, Shehu kishte kontakte të drejtpërdrejta me Alfredo Hamzain, të dënuar në Belgjikë për trafik narkotikësh, si edhe kishte udhëtuar jashtë vendit “për të marrë pjesë në takime me qëllim organizimin e trafikut të narkotikëve”. Këto elemente, sipas SPAK-ut, mbështesin dyshimin se ai mban “një rol drejtues” në rrjete të trafikut të drogës.
Nuk ka asnjë arsye të besohet se Jared Kushner apo Ivanka Trump kanë qenë në dijeni të këtyre pretendimeve përpara blerjes së tokës. Rama, Affinity Partners dhe partneri i Kushnerit, Asher Abehsera, nuk iu përgjigjën kërkesave për koment. Një zëdhënës i projektit deklaroi se, ndryshe nga sa është raportuar gjerësisht, Affinity Partners nuk ka lidhje me zhvillimin e resortit dhe se Kushner e Ivanka janë të përfshirë vetëm në kapacitet personal. Ndërsa avokati i Artur Shehut, kur iu dërguan pyetje të detajuara, u përgjigj me vetëm një fjalë: “OK.”
Teksa ecnin drejt Sheshit Skënderbej, aty ku James Baker ishte pritur nga turma entuziaste 35 vjet më parë, Muçi tregon një projekt problematik ndërtimi pas tjetrit.
Një godinë 60-katëshe kishte mbetur përgjysmë pasi ndërtimi ishte pezulluar për shkak të lidhjeve të projektit me trafikun e drogës. Një tjetër ndërtesë kishte shtuar në mënyrë të paligjshme shtatë kate mbi lejen e miratuar. Teatri Kombëtar ishte shembur për t’i hapur rrugë kullave të reja. Ndërsa ndërtimi i një godine që synonte të bëhej më e larta në Ballkan ishte ndalur gjithashtu për shkak të dyshimeve për lidhje me trafikantë droge.
“Mendoj se kjo është një mënyrë për ta transformuar qytetin, për t’i dhënë atij një fasadë pasurie dhe progresi,” tha Muçi.
Sipas tij, investimet e huaja në Shqipëri janë “shumë, shumë të ulëta, pothuajse zero”, për shkak të një sërë problemesh që shqetësojnë çdo investitor serioz.
“Pronësia e pazgjidhur, një ekonomi e monopolizuar që favorizon të ashtuquajturit investitorë strategjikë, mungesa e fuqisë punëtore sepse të rinjtë largohen nga vendi, dhe shumë probleme të tjera e bëjnë Shqipërinë një vend ku nuk ia vlen të investosh, edhe nëse dëshiron ta bësh.”
Kur mbërritën në Sheshin Skënderbej, aty ku protestuesit ishin mbledhur çdo mbrëmje prej një muaji, vëmendjen ma tërhoqi një kullë, ballkonet e së cilës krijonin një siluetë të njohur.
“Është fytyrë?” e pyeta Muçin.
Në teori, godina ishte projektuar për të paraqitur Skënderbeun, heroin kombëtar shqiptar që udhëhoqi rezistencën kundër Perandorisë Osmane në shekullin XV.
“Por të gjithë mendojnë se janë tiparet e fytyrës së Edi Ramës,” u përgjigj Muçi, “që kërkon ta përjetësojë veten përmes kësaj ndërtese.”
Nga sheshi numëruan pesë vinça ndërtimi.
“A do të mbushen ndonjëherë këto ndërtesa me investitorë të pasur?” pyeti Muçi. “Unë nuk e besoj. Janë thjesht një mënyrë për të ndryshuar fasadën e qytetit. Janë një instrument për pastrimin e parave dhe trafikun e drogës. Vetë fakti që shumica e apartamenteve mbeten bosh tregon se ato nuk ndërtohen për shqiptarët.”
Për konfliktet e pronësisë, shtoi ai, mbrojtja që ofron shteti është minimale.
“Mund të shkosh në gjykatë, por nuk del asgjë.”
Një pjesë e madhe e këtij bumi ndërtimi u bë e mundur pas miratimit të ligjit për investimet strategjike në vitin 2015, i cili u zgjerua më tej në vitin 2024. Në vend që shteti të priste zgjidhjen përfundimtare të konflikteve pronësore përpara nisjes së punimeve, zhvillimet private filluan të trajtoheshin gjithnjë e më shumë si çështje të interesit publik.
Ekzistenca e mekanizmave të tillë nuk është në vetvete e pazakontë. Edhe Shtetet e Bashkuara kanë institutin e shpronësimit për interes publik (eminent domain), ndërsa shumë vende evropiane kanë procedura të ngjashme për të përshpejtuar projekte të rëndësishme.
Ekonomisti Elton Dusha, i lidhur me Tony Blair Institute for Global Change, shkruante në revistën Peizazhe të Fjalës se, në një sistem normal pronësie, këto mekanizma do të ishin thjesht një stimul për zhvillimin. Por në Shqipëri, ku pronësia shpesh mbetet e pazgjidhur, ndikimi i tyre bëhet shumë më i madh.
Sapo një projekt fiton statusin e investimit strategjik, si në rastin e resortit të Ivankës dhe Kushnerit, “shteti vendos peshën e tij në favor të investitorit përpara se konfliktet e pronësisë të jenë zgjidhur plotësisht”.
Sipas Dushës, kjo peshë buron drejtpërdrejt nga Komiteti i Investimeve Strategjike, i krijuar dhe i drejtuar nga vetë Edi Rama.
Kjo shpjegon pse gardhet dhe buldozerët shfaqen shpesh si hapi i parë i projekteve të mëdha në Shqipëri, edhe kur qindra familje vazhdojnë të pretendojnë se toka u përket atyre.
Në kuadër të ligjit për investimet strategjike, ekzistenca e pretendimeve të tjera mbi pronën nuk mjafton më për të ndalur zhvillimin.
Duke qenë se Ligji 7501 mbetet i paqartë dhe ligji për investimet strategjike i jep qeverisë kompetenca shumë të gjera, Dusha tha se “qeveria bëhet alfa dhe omega e gjithë aktivitetit ekonomik”.
“Nëse Kushner do të ishte thjesht një person pa lidhje me qeverinë, ai nuk do të ishte askushi.”
Edhe Redi Muçi ndan të njëjtin vlerësim.
“Gjithçka funksionon disi jashtë kufijve të asaj që është e lejueshme ligjërisht,” tha ai. “Ndërtimi nis, bëhet fakt i kryer, dhe më pas e gjithë administrata dhe dokumentacioni vihet në shërbim të asaj që ka ndodhur tashmë.”
Sipas tij, investitorët seriozë kërkojnë siguri juridike dhe rrezik sa më të ulët.
“Nëse të drejtat e pronësisë nuk janë të qarta, mënyra e vetme që një investim të bëhet i realizueshëm është të kontaktosh drejtpërdrejt kryeministrin dhe të arrish një marrëveshje.”
“Kjo është arsyeja pse është kaq e vështirë të tërhiqen investitorë të huaj në Shqipëri,” përfundoi Muçi. “Sepse kush do të pranonte të luante sipas këtyre rregullave?”
Ajo që zakonisht i pengon investimet është pasiguria: pronësia e kontestuar, gjykatat e dobëta dhe mundësia që lidhjet politike të kenë më shumë peshë sesa të drejtat ligjore. Për shumë investitorë, këto kushte e bëjnë Shqipërinë një vend me rrezik të lartë për të bërë biznes.
Por Ivanka Trump dhe Jared Kushner nuk janë investitorë si gjithë të tjerët. Kushner nuk vjen vetëm me kapital privat, por me kapital privat të mbështetur nga një akses i jashtëzakonshëm politik; vetë kryeministri është bërë promovuesi kryesor i projektit të tij. Rreziqet që mund ta dekurajonin një zhvillues të zakonshëm mund të duken krejt ndryshe për dikë, marrëdhënia e të cilit me shtetin është gjithçka tjetër, veçse e zakonshme.
Tridhjetë e pesë vjet më parë, Shtetet e Bashkuara e nxitën Shqipërinë të ndërtonte institucione që do t’i rezistonin presionit të individëve të fuqishëm. Kushner ka një objektiv tjetër. E reja nuk është se ai, si përfaqësues i administratës Trump, ndërthur biznesin me politikën e jashtme. E reja është se, nën Trumpin, biznesi është vetë politika e jashtme. Dhe është një biznes që përplaset me kufizimet që shtetet vendosin zakonisht për të mos lejuar që njerëzit e pushtetshëm thjesht të marrin atë që duan.
Ndërsa ndodhesha në Shqipëri, u botua një libër luksoz me kopertinë rozë, i shoqëruar me një parathënie të Edi Ramës. Libri, i titulluar The Albanian Files, dokumenton më shumë se një dekadë projektesh arkitekturore të realizuara nga arkitektë me famë ndërkombëtare, të cilët Rama i ka sjellë në Shqipëri. Në parathënien e tij, Rama shpjegon se çfarë i tërheq “arkitektët më vizionarë të botës” drejt vendit të tij. Sipas tij, është “diçka e gjallë, diçka e papërsëritshme”. Por është edhe fakti që Shqipëria “mbetet ende e lirë nga rehatia mbytëse e mbirregullimit” dhe ofron “një liri nga ‘jo’-ja në të gjitha format e saj”.
Pas vizitës sonë në Kaninë, Coco dhe Goni më ftuan për drekë në resortin bregdetar të Artur Shehut. Kaluan mbi një tapet të kuq, përmes një tarrace pranë pishinës, deri te tavolina jonë. Karriget ishin të buta, ngjyrë bezhë, ndërsa tavolinat prej guri natyror. Një pishinë me skaj të padukshëm hapej drejt detit, me Ishullin e Sazanit në qendër të pamjes.
Kuzhinierët dukshëm na njihnin dhe na shërbyen një drekë të pasur, jashtë menusë, që ndërthurte kuzhinën tradicionale shqiptare me atë moderne. Kërkova një gotë verë të bardhë. Askush nuk më pyeti çfarë lloji doja; vera e duhur mbërriti menjëherë. Në tavolinë erdhën kubikë polente të servirur me speca, djathë dhe açuge të marinuara, më pas carpaccio karkalecash të purpurt, kallamar i pjekur me bojën e vet, makarona me tartuf të zi, ravioli me ragu qengji dhe një version i rafinuar i sultjashit tradicional me kanellë. Drekën e mbyllëm me një pjatë gjigante frutash të freskëta mbi akull, me pikla kondensimi që u shkëlqenin mbi lëkurë.
“Je ulur në tavolinën ku është ulur Ivanka,” më tha Goni.
I pyeta se çfarë i bënte krenarë që ishin shqiptarë. Coco buzëqeshi teksa përkthente.
“Ne rrëzohemi, por ngrihemi përsëri, më të fortë se më parë,” tha ajo.
Pastaj qeshi.
“Pak a shumë si Trumpi!”
Më pas Coco e shprehu ndryshe.
Amerika, tha ajo, ishte “vëllai i madh” i Shqipërisë, ndërsa hija e regjimit komunist vazhdon të jetë e pranishme.
“Mënyra se si perceptohej ai regjim kishte si kundërpeshë Shtetet e Bashkuara,” më tha më vonë Redi Muçi. “Njerëzit në Shqipëri nuk protestojnë sepse SHBA-ja kërkon t’ua marrë Ishullin e Sazanit. Kjo që po ndodh është një fenomen që ka vite në Shqipëri. Dhe ne mendojmë se Ivanka dhe Jared janë aty për t’i dhënë një fasadë të pranueshme ndërkombëtare kësaj dukurie tipike shqiptare.”
Deri tani, pavarësisht protestave, projekti i Ivankës dhe Kushnerit vazhdon. Rama është zotuar se do ta çojë përpara.
“Jam votuar që t’i bëj këto gjëra të ndodhin,” ka deklaruar ai. “Nuk jam votuar që të udhëhiqem nga njerëz që kanë një ide tjetër për mënyrën se si duhet të zhvillohet vendi.”
Ai ka këmbëngulur se resorti mund të hapë dyert për vizitorët deri në fund të kësaj dekade.
Pranë pishinës, Coco dhe Goni më thanë se të gjitha akuzat ndaj Artur Shehut ishin të pavërteta. Sipas tyre, pas vitesh hetimesh dhe kontrollesh nga autoritetet, askush nuk kishte arritur të provonte ndonjë shkelje. Të gjithë e kishin hetuar, askush nuk kishte gjetur gjë dhe, sipas tyre, askush nuk mund t’i shpëtojë një krimi pa lënë gjurmë.
Nuk dija çfarë t’u përgjigjesha. Për mua, fakti që dikush arrin t’i shpëtojë aktivitetit të paligjshëm më tingëllonte si vetë përkufizimi i krimit të organizuar.
Më pas Goni më pyeti se kujt mendoja se i përkiste pishina pas nesh.
“Shehut,” u përgjigja.
“Jo,” tha ai. “I përket Bashkisë së Vlorës.”
Natyrisht, hyrja paguhet, por teknikisht është pronë publike.
Pashë familje që pushonin pranë ujit dhe dëgjova njerëz të flisnin frëngjisht, gjermanisht, anglisht dhe italisht. Dikush po merrte mësime zhytjeje. Atmosfera ishte luksoze dhe e rafinuar. E kisha të vështirë të imagjinoja se si banorët vendas mund ta konsideronin atë pishinë të aksesueshme për ta, e jo më të ndërtuar për interesin e tyre.
Përtej pishinës, një strukturë betoni e papërfunduar zgjatej drejt detit. Në hyrje ishte vendosur një gardh. Ndërsa po e vështroja, një grup djemsh adoleshentë e kapërcyen pa asnjë hezitim, ecën deri aty ku uji bëhej më i thellë dhe nisën të hidhnin njëri pas tjetrit në detin e kthjellët.
Për momentin, mendova me vete, ky vend ende u përkiste atyre./ newrepublic.com, përshtati Lapsi.al me titullin origjinal "Përshëndetje nga Javanka-bania"
Carol Schaeffer është një gazetare me bazë në Berlin dhe Nju Jork, e cila mbulon politikën evropiane dhe çështjet ndërkombëtare, me fokus të veçantë te demokracia, autoritarizmi dhe gjeopolitika.
