Bashkimi Europian po shkon drejt zgjerimit të modelit të qendrave të deportimit jashtë kufijve të tij, duke ndjekur një skemë që tashmë ka nisur të zbatohet edhe në Shqipëri përmes marrëveshjes mes Romës dhe Tiranës. Negociatorët e Parlamentit Europian dhe shteteve anëtare kanë arritur një marrëveshje politike për krijimin e të ashtuquajturave “qendra kthimi” në vende të treta, ku do të transferohen migrantët dhe azilkërkuesit, kërkesat e të cilëve janë refuzuar, por që nuk mund të kthehen menjëherë në vendet e origjinës.
Marrëveshja konsiderohet një pjesë thelbësore e reformës së re të azilit në BE dhe pritet të hyjë në fuqi pasi të ratifikohet nga Parlamenti Europian dhe 27 shtetet anëtare. Në praktikë, ajo institucionalizon në nivel europian një model që deri tani është eksperimentuar nga vende të veçanta si Italia.
Në këtë debat, Shqipëria është kthyer në shembullin më të njohur. Marrëveshja mes qeverisë italiane të Giorgia Melonit dhe qeverisë shqiptare të Edi Ramës për ngritjen e qendrave të pritjes së emigrantëve në territorin shqiptar u përball me kundërshtime të forta politike dhe juridike, por një opinion i Gjykatës Europiane të Drejtësisë vlerësoi se modeli nuk bie ndesh me legjislacionin europian, për sa kohë garantohen të drejtat procedurale të personave të transferuar, përfshirë ndihmën ligjore, përkthimin, komunikimin me familjarët dhe aksesin tek autoritetet kompetente. Pikërisht mbi këtë precedent, BE po kërkon tani të ndërtojë një sistem më të gjerë qendrash deportimi jashtë territorit të saj. Sipas marrëveshjes, migrantët mund të transferohen në vende me të cilat nuk kanë lidhje kombëtare apo personale, nëse ekziston një marrëveshje mes Bashkimit Europian ose një shteti anëtar dhe vendit pritës. Në këmbim, vendet e treta mund të përfitojnë mbështetje financiare, lehtësira për viza ose forma të tjera bashkëpunimi me BE-në.
Të miturit e pashoqëruar përjashtohen nga kjo skemë, por familjet me fëmijë mund të transferohen në këto qendra si masë e fundit dhe për periudhën më të shkurtër të mundshme. Po ashtu, rregullat e reja parashikojnë masa më të ashpra ndaj personave që refuzojnë të bashkëpunojnë me procedurat e kthimit, përfshirë reduktimin e ndihmës financiare, konfiskimin e dokumenteve të udhëtimit dhe zgjatjen e periudhës së ndalimit deri në 24 muaj, me mundësi shtyrjeje edhe për gjashtë muaj të tjerë.
Sipas të dhënave të Eurostat, gjatë vitit 2025 rreth 491 mijë shtetas të vendeve të treta morën urdhër largimi nga Bashkimi Europian, por vetëm 135 mijë prej tyre u kthyen realisht, duke e mbajtur normën e zbatimit të deportimeve në vetëm 28%. Pikërisht kjo diferencë konsiderohet nga Brukseli si argumenti kryesor për forcimin e sistemit të kthimeve. Megjithatë, marrëveshja ka ngjallur kritika të forta. Eurodeputetja socialiste Brigitte Sippel paralajmëroi se nuk ekziston ende një kuadër ligjor i detyrueshëm që garanton respektimin e të drejtave themelore në qendrat e deportimit jashtë BE-së. Sipas saj, Bashkimi Europian po rrezikon të trajtojë azilkërkuesit si kriminelë dhe po i përgjigjet presionit të forcave të ekstremit të djathtë me politika gjithnjë e më kufizuese ndaj emigracionit.
Nëse marrëveshja ratifikohet, modeli i Shqipërisë nuk do të mbetet më një eksperiment i izoluar mes Tiranës dhe Romës, por mund të kthehet në një pjesë të politikës së përhershme europiane për menaxhimin e emigracionit dhe deportimin e migrantëve të parregullt.
