Në vitin 1982, Thomas Friedman po raportonte si gazetar për luftën që kishte filluar në Bejrut me shpresën se do të mbaronte shpejt. Kjo i dha atij çmimin e parë “Pulitzer”. I dyti erdhi në vitin 1988 për mbulimin e konfliktit izraelito-palestinez. I treti në vitin 2002 për raportimin e tij pas 11 shtatorit.
44 vjet më vonë, kolumnisti i New York Times, i cili ka kaluar gjysmën e jetës së tij duke u shpjeguar amerikanëve konfliktet në Lindjen e Mesme, po shikon një tjetër luftë që u portretizua dhe u përpoq të zhvillohej si e lehtë, për t'u shndërruar në një "vrimë të zezë" gjeopolitike. Friedman ka dhënë një intervistë për gazetën greke “Kathimerini” në kuadër të Forumit të Demokracisë që do të mbahet në Athinë nga 29 shtatori në 1 tetor.
- Nëse do të ishit në dhomën e situatave të Shtëpisë së Bardhë sot, a do ta këshillonit Trumpin të vazhdonte luftën me Iranin apo të kërkonte urgjentisht një rrugëdalje?
Nuk po e jap këtë lloj këshille, por është shumë e qartë se çfarë po bën ai. Ai po kërkon një mënyrë për t'i dhënë fund luftës, duke siguruar njëkohësisht qëllimin fillestar, i cili është ta çojë Iranin në një rrugë që nuk e shndërron atë në një fuqi bërthamore.
Mendoj se ata e nisën këtë luftë në një mënyrë idiote, por tani ne jemi në të. Dhe nëse Trump do të ruajë diçka për veten e tij, për historinë dhe për botën, i vetmi qëllim që mendoj se pjesa tjetër e botës do të donte të shihte është që Irani të mos jetë në një trajektore për t'u bërë një shtet me armë bërthamore. Nuk kam asnjë ide nëse ai mund ta arrijë këtë përmes negociatave.
– Disa ditë më parë, drejtori i Mossadit, Roman Goffman, shkarkoi dy zyrtarë të lartë të agjencisë, përfshirë kreun e departamentit të Iranit. A mendoni se Trump ra viktimë e një plani tepër optimist?
Nëse doni që dikush të vritet në Teheran ose Bejrut, telefononi Mossadin. Nëse doni të kuptoni trendet shoqërore dhe politike në Teheran ose Bejrut, mos telefononi Mossadin, sepse për të njëjtën arsye që ata janë të mirë në të parën, janë të këqij në të dytën.
Ata janë shumë të mirë në rekrutimin e spiunëve që janë të gatshëm të kthehen kundër vendit të tyre, dhe zakonisht e ekzagjerojnë sa i dobët është lidershipi dhe sa i lehtë do të jetë tranzicioni.
– A keni arritur të përcaktoni se cili është objektivi i vërtetë i Shteteve të Bashkuara tani?
Nëse e dini përgjigjen, ju lutem më njoftoni. Unë besoj se qëllimi kryesor i Trump është të ulë çmimin e naftës dhe çmimin e ushqimeve dhe gjithçkaje tjetër para zgjedhjeve të mesit të mandatit. Dhe pastaj ai mendon në të kundërt, çfarë mund të bëjë për ta arritur këtë pa u konsideruar lufta një dështim? Dhe, sigurisht, edhe iranianët e dinë këtë.
– Pse Departamenti i Shtetit nuk ka arritur të paraqesë një politikë koherente që i bën të qarta prioritetet dhe strategjinë për përfundimin e luftës?
Sepse nuk kemi më një Departament Shteti, as një Këshill të Sigurisë Kombëtare. Kemi dikë të quajtur Sekretar i Shtetit dhe Këshilltar i Sigurisë Kombëtare. Madje ka edhe dikë të quajtur Sekretar i Shtypit i Shtëpisë së Bardhë. Por në realitet, nuk ka proces. Nuk ka asgjë tjetër përveç impulseve, paragjykimeve dhe obsesioneve të Trump, si dhe postimeve të tij në mediat sociale.
– Çfarë ju shqetëson më shumë në lidhje me atë që Trump dhe zyrtarët amerikanë mund të mos e kuptojnë për Iranin?
Unë isha në favor të marrëveshjes bërthamore të Obamës, dhe duke parë problemin bërthamor të Iranit, e konsideroj atë një “problem të lig”. Obama tha: “Cili është interesi thelbësor amerikan?” Interesi thelbësor amerikan është të mos i lejohet Iranit të zhvillojë një bombë bërthamore ose të ndërtojë objektet për një bombë bërthamore. Dhe kështu ai tha: “Do të bëj një marrëveshje me Iranin që e heq atë nga tavolina.” Dhe unë e mbështeta këtë ide.
Trump, siç e ka zakon, nuk e lexoi kurrë marrëveshjen – jam i sigurt – dhe as nuk e studioi ndonjëherë vërtet atë. E tëra çfarë dinte për marrëveshjen me Iranin ishte emri “Obama” në të. Dhe ai donte, siç ka bërë për shumë çështje të tjera, ta fshinte atë nga harta. Dhe kështu ata e shkatërruan impulsivisht, por nuk vendosën një regjim alternativ të vërtetë, që do të thotë se nuk kishin një Plan B, e lëre më një Plan C.
Irani kishte një Plan A, një Plan B dhe një Plan C. "Nëse na prisni kokën e lidershipit, ne do të krijojmë një alternativë”. Dhe pastaj, Plani B ishte: "Do ta mbyllim Ngushticën e Hormuzit." Dhe Plani C: “Ne do të bombardojmë objektet e naftës të të gjithë aleatëve tuaj arabë.”
Dhe si rezultat, në përpjekjen e tij për të parandaluar Iranin nga blerja e një “arme shkatërrimi masiv”, ai i lejoi Iranit të zhvillonte një “armë përçarjeje masive”, e cila prish si prodhimin ashtu edhe transportin e naftës në Ngushticën e Hormuzit.
Nëse do të shkruaja një libër për këtë moment, titulli do të vinte nga cicërima e Trump në prill: “Hapni Ngushticën e mallkuar, ju kopilë të çmendur!” Ky ishte presidenti ynë që zbuloi se në çfarë lloj bote jeton.
– A ekziston rreziku që Trump të zhvillojë një luftë që u shërben qëllimeve të Netanyahut më shumë sesa atyre të Shteteve të Bashkuara?
Nuk e di se çfarë interesash shërbehen, por nuk ka dyshim se Netanyahu e bindi atë të fillonte këtë konflikt në një mënyrë që ai mendonte se do të ishte shumë i lehtë. “Si në Venezuelë: ju bombardoni nga ajri, udhëheqja bie, populli merr pushtetin, ose siguroheni që një grup miqësor të marrë kontrollin. Dhe ne do ta kontrollojmë Iranin nga distanca, ashtu siç kontrollojmë Venezuelën nga distanca.” Ky ishte plani që Netanyahu ia shiti atij.
Ne e dimë nga raportimet tona në “New York Times” se drejtori i CIA-s e quajti idenë qesharake. Dhe madje edhe Sekretari i Shtetit Rubio tha se ishte shumë optimiste, por Trump nuk i dëgjoi ata. Pra, i gjithë faji bie mbi Trump dhe Netanyahu, dhe kjo do të shënohet në histori si "Çmenduria Bibi dhe Donald".
– A jeni të shqetësuar se ai po e zgjat luftën thjesht sepse nuk dëshiron të duket sikur është tërhequr ose sikur është mundur?
Ai është në një situatë të vështirë, sepse sa më gjatë këmbëngul në luftë, aq më shumë çmimet e benzinës mbeten më shumë se 25% më të larta, ose një dollar më shumë se para fillimit të luftës. Dhe kjo ka pasoja për të gjithë ekonominë.
Pra, sa më gjatë që e zgjat luftën, në mënyrë që të mos duket si humbës, aq më shumë rrezikon të përfundojë si humbës në zgjedhjet e mesit të mandatit. Dhe nëse bën një marrëveshje të keqe, rrezikon të regjistrohet si “humbës” në sytë e historisë.
– Do të doja ta mbyllja me një titull nga artikulli juaj: “Nuk kam qenë kurrë më i frikësuar për të ardhmen e vendit tim” (Prill 2025). Me zgjedhjet e mesit të mandatit vetëm 80 ditë larg, çfarë ju shqetëson më shumë?
Jam vërtet i shqetësuar për dy zgjedhje sot. Njëra është më 27 tetor në Izrael dhe tjetra më 3 nëntor në Shtetet e Bashkuara. Donald Trump dhe Bibi Netanyahu janë vëllezër nga nëna të ndryshme. Të dy janë të angazhuar në një sipërmarrje paralele, e cila synon të shkatërrojë sundimin e ligjit në vendin e tyre ose të minojë, dobësojë sundimin e ligjit në mënyrë që të përjetësojë pushtetin e tyre.
Ata janë dy burra shumë të rrezikshëm, secili i angazhuar në një sipërmarrje paralele, dhe ne kemi dy palë zgjedhje 7 ditë larg. Unë besoj se e ardhmja e Izraelit dhe e Amerikës është në lojë në këto zgjedhje.
Në zgjedhjet e fundit izraelite, shkrova se do të ishte "fundi i Izraelit siç e njihnim". Unë besoj se nëse Netanyahu fiton, ai do të konfirmojë se do të jetë "fundi i Izraelit si një demokraci hebraike".
Dhe nëse Trump fiton zgjedhjet e mesit të mandatit, partia e tij dhe ai do të mbajnë kontrollin e Senatit, Dhomës së Përfaqësuesve dhe, në thelb, të Gjykatës Supreme për dy vjet, dhe ky do të jetë "fundi i Amerikës siç e njohim ne". Pra, ka shumë gjëra në lojë në këto zgjedhje. ©Marrë nga “Kathimerini”, përshtati në shqip LAPSI.al
