Ivanka Trump i tregoi së fundmi një podkasteri se si e "gjeti" ishullin e Sazanit pranë brigjeve jugore të Shqipërisë, duke thënë se notoi atje nga varka e një miku dhe eci "zbathur deri në majë".
Ajo duhet të ketë këmbë shumë të forta.
Ishulli shqiptar - i lakmuar nga znj.Trump dhe bashkëshorti i saj, Jared Kushner, për ndërtimin e një hoteli dhe resorti luksoz - është i mbushur me ferra, i mbushur me mina dhe aq shkëmbor saqë edhe plazhet e tij, të cilat janë të mbuluara me guralecë, jo me rërë, janë të vështira për t'u ecur pa këpucë. Është gjithashtu plot me gjarpërinj, shumë prej të cilëve helmues.
Më e besueshme se ëndrra e znj.Trump për t'u kthyer në natyrë gjatë ecjes ishte rrëfimi i saj se ajo dhe shoqëruesit e saj "thjesht u magjepsën" nga bukuria e ishullit. Ai ndodhet në ujërat e pastra bruz të detit Adriatik dhe është me të vërtetë një vend magjepsës, i spërkatur me ngjyra rozë të ndritshme nga shpatore të egra dhe i aromatizuar nga pishat.
I pabanuar përveç një duzine ushtarësh shqiptarë të mbyllur në banesa të rrënuara pranë portit, Sazani është një oaz qetësie krejtësisht i lirë nga restorantet e zhurmshme, kafenetë dhe hotelet turistike që po shumohen me shpejtësi përgjatë bregdetit të qytetit të afërt të Vlorës në kontinentin shqiptar.
E vetmja zhurmë në Sazan, përveç erës që fryn nga deti, është gulçimi i turistëve ditorë nga Vlora që ngjiten në kodër, asnjëri prej tyre zbathur, dhe lehja e një qeni të zi që kanë ushtarët për të mbajtur larg shkelësit.
Por shndërrimi i Sazanit në një vendpushim luksoz për udhëtarët e pasur duket i pamundur.
Një ish-bazë ushtarake italiane, sovjetike dhe më pas shqiptare, ishulli nuk ka ujë të pijshëm dhe nuk është i lidhur me rrjetin elektrik. Bregu i tij detar është i mbushur me makineri të ndryshkura dhe pajisje metalike të braktisura. Shenjat e vendosura në pemë përgjatë shtigjeve të ishullit paralajmërojnë për mina tokësore.
Është në pronësi të shtetit shqiptar dhe, sipas kryeministrit të Shqipërisë, Edi Rama, nuk është në shitje. Megjithëse mund të jetë i disponueshëm, tha zoti Rama në një intervistë, për t'u përdorur nga zoti Kushner dhe partnerët e tij nëse mund të arrihet një marrëveshje për sipërmarrje të përbashkët me qeverinë.
Në javët e fundit, mes protestave antiqeveritare në Tiranë, kryeqytetin e Shqipërisë, Sazani është përfshirë nga një mori teorish konspirative të pabesueshme online rreth planeve të financuara nga Z. Kushner dhe investitorët e Gjirit Persik për një "ishull të ri Epstein", vendbanime izraelite, një vendgrumbullim mbeturinash për palestinezët dhe një bunker të papërshkueshëm nga apokalipsi për miliarderët.
Historitë e çmendura të asaj që po ndodh në ishull nuk janë aspak të reja. Në vitin 1950, në fillim të Luftës së Ftohtë, CIA raportoi se Sazani ishte bërë "fjala e fundit e ndërtimit të portit modern sovjetik" me një vend lëshimi raketash dhe një bazë për dhjetëra nëndetëse sovjetike. Në vitin 1959, agjencia fotografike e inteligjencës e CIA-s hodhi një vështrim më të afërt dhe "nuk gjeti prova të një baze të raportuar nëndetësesh", sipas një raporti sekret të deklasifikuar.
Kostandin Liko, 70 vjeç, një oficer detar shqiptar në pension, punoi në ishull para rënies së komunizmit në vitin 1991, i cili e kishte shndërruar Shqipërinë në vendin më të varfër dhe më të izoluar të Evropës. Ai tha se Sazani ishte gjithmonë i shkëputur nga realiteti, duke e kujtuar atë si një ishull me bollëk relativ falë dyqaneve të tij të furnizuara mirë dhe çmimeve të ulëta - rezultat i një sistemi favoresh të hartuara për ta mbajtur personelin ushtarak besnik ndaj diktatorit stalinist të vendit, Enver Hoxha.
Më shumë se 4,000 njerëz - ushtarë, oficerë detarë dhe familjet e tyre - tha zoti Liko, jetonin atje, duke shijuar komoditete shumë përtej mundësive të shqiptarëve që luftonin për të gjetur ushqim të mjaftueshëm për të ngrënë vetëm 8 milje larg, në Vlorë.
Një studim i vitit 2015 i ishullit i porositur nga Conservatoire du Littoral, një grup francez që punon për të ruajtur zonat bregdetare, katalogoi diversitetin e jashtëzakonshëm të jetës bimore dhe të shpendëve të Sazanit, por gjithashtu bëri të qartë se ishulli nuk ishte një Shangri-La e paprekur.
Ai raportoi se dekada nën kontrollin ushtarak e kishin lënë Sazanin të mbushur me ndërtesa në kalbje, bunkerë betoni, 62 ton metal dhe grumbuj mbeturinash të rrezikshme, duke përfshirë asbest, fuçi me kimikate toksike dhe municione të pashpërthyera.
Heqja e të gjitha këtyre, thotë raporti, "është shumë komplekse dhe do të kërkojë një sasi të konsiderueshme pune dhe fondesh".
Ai kërkoi që ishulli të shpallet zonë e mbrojtur dhe të hapet për "turizëm të gjelbër" të kufizuar, duke paralajmëruar se projektet "për të krijuar zhvillim të madh dhe intensiv turistik" do të dëmtonin rëndë ekologjinë unike të Sazanit.
Nuk dihet saktësisht se çfarë lloj turizmi do të donte të zhvillonte zoti Kushner, përveçse do t'u shërbejë atyre që janë shumë të pasur.
Imazhe të hershme të dizajnit që ai prezantoi në X në vitin 2024 tregojnë atë që dukej si një set filmi fantastiko-shkencor me rreshta kapsulash betoni me dritare nga dyshemeja në tavan që dilnin nga një kodër mbi det.
“Sazan Real Estate Development L.L.C.”, një kompani e lidhur me Kushnerin që mbikëqyr projektin, ka hartuar plane paraprake që përfshijnë një hotel me 800 dhoma, një fushë golfi dhe një kazino. Por të gjitha këto u propozuan për një pjesë të dytë të kompleksit të planifikuar turistik të vendosur në kontinent, në Zvernec, jo në ishull.
Kompania, në një përgjigje me shkrim ndaj pyetjeve, tha se "projekti mbetet në fazën e planifikimit dhe projektimit" dhe se "nuk duhet të nxirren përfundime nga ofertat individuale të konsulentëve ose materialet paraprake të planifikimit".
Gruaja e zotit Kushner, znj. Trump, i tha podkasterit David Senra se, pasi e pamë për herë të parë Sazanin gjatë një udhëtimi me jaht rreth Mesdheut, "ne zhvilluam mundësinë për të ndihmuar në realizimin e potencialit të tij dhe për ta transformuar atë, por me shumë përmbajtje dhe kujdes sepse toka është kaq e bukur". Kjo provokoi tallje online nga skeptikët mbi aftësitë e familjes Trump për "përmbajtje dhe kujdes".
Z. Liko, oficeri detar në pension, tha se nuk ka problem me derdhjen e parave nga Z. Kushner në Sazan për të ndërtuar një vendpushim "sepse kjo është mënyra se si funksionon bota nën kapitalizëm".
Kjo pikëpamje e vë atë në kundërshtim me protestuesit që janë mbledhur në kryeqytetin e largët për më shumë se një muaj për të kërkuar që kryeministri, Z. Rama, të japë dorëheqjen për rolin e tij në një sistem që ata thonë se favorizon padrejtësisht të pasurit dhe ata me lidhje të mira.
"Sigurisht që nuk ka barazi, por nëse duam barazi duhet të kthehemi në komunizëm," tha Z. Liko. "E kemi provuar tashmë këtë," shtoi ai.
Kujtesa se si funksionoi kjo mbulojnë ishullin - mijëra bunkerë betoni në formë kërpudhe dhe kilometra tunelesh nëntokësore. Ato u ndërtuan si pjesë e një përpjekjeje dhjetëvjeçare nga Z. Hoxha, udhëheqësi i Shqipërisë nga viti 1944 deri në vdekjen e tij në vitin 1985, për të siguruar vendin kundër sulmit dhe për të ruajtur pastërtinë e tij ideologjike të të vepruarit vetëm.
Pas Luftës së Dytë Botërore, Moska ngriti një bazë ushtarake në Sazan, i vlerësuar për vendndodhjen e tij strategjike vetëm 30 milje larg bregdetit të Italisë, një anëtare e NATO-s. Por sovjetikët u dëbuan nga ishulli në vitin 1961 pas një përplasjeje të fortë diplomatike dhe ideologjike. Z. Hoxha kundërshtoi denoncimet e Nikita Hrushovit ndaj Stalinit.
Pasi sovjetikët u larguan, kujton z. Liko, ishulli ishte i ndaluar për të gjithë të huajt. Edhe shqiptarët që donin të shkonin atje, tha ai, duhej të kalonin kontrolle të së kaluarës dhe të provonin besnikërinë e tyre ndaj z. Hoxha dhe llojit të tij idiosinkratik të komunizmit.
Sot, është i hapur për këdo që mund të shkojë atje, gjë që kërkon ose marrjen me qira të një motoskafi për një udhëtim 30-minutësh nga Vlora ose një udhëtim njëditor me anije turistike që ndalojnë shkurtimisht në Sazan gjatë tureve gjarpëruese përgjatë bregdetit shqiptar.
Protestuesit në Tiranë e kanë përqafuar Sazanin si një simbol të sovranitetit të patjetërsueshëm dhe të pathyer shqiptar përgjatë shekujve. Por me një histori që shtrihet që nga Greqia e lashtë dhe Perandoria Romake, ishulli është përplasur për shekuj midis fuqive të ndryshme - Perandorisë Osmane, Venedikasve, Britanikëve, Italianëve, të cilët e pushtuan atë nga viti 1915 deri në vitin 1943, dhe më pas Gjermanisë Naziste deri në vitin 1944.
Rruga e vetme e ishullit, një rrip betoni i rrënuar në një pjesë të kodrës më të madhe, u ndërtua nga italianët. Po ashtu, kishte edhe një stacion gjenerimi elektrik i mbyllur, tani një rrënojë e zbrazët. Relikja më e madhe e ish-sundimit komunist është një sallë betoni që dikur strehonte një kinema dhe shërbente si vend për takime partie.
Muret e saj duke u shpërbërë dhe dyshemeja e çarë e mbuluar me dhe, salla ngrihet në majë të një kodre të mbuluar me barëra të këqija, duke ofruar pamje madhështore të detit - dhe kujtime të zymta të një regjimi stalinist të zhdukur që premtonte barazi për të gjithë, por mbante pamjet më të mira - dhe filmat - për vete.
©Shkruar nga Andrew Higgins, shefi i zyrës së Evropës Lindore dhe Qendrore për “The New York Times” me seli në Varshavë. Përshtati në shqip LAPSI.al
