Even Albania's squares have been turning pink and erupting for more than a month in spontaneous and relentless popular protests - a collective mobilization unprecedented in the last 30 years - a counter-narrative, based on self-glorification, is being played out within institutional settings. This paradox materialized last June 3 in Tirana, during the inauguration of the second edition of the "Bread and Heart" architecture festival, with the presentation of the book "Albanian Files" (Lars Müller Publishers, edited by Anneke Abhelakh). 800 pages, 523 architectural projects and 60 international firms involved: the catalog numbers tell the story of an unprecedented transformation. Millions of square meters are redefining the Albanian landscape, from north to south. However, this monumental publication only shows the tip of the iceberg: undocumented interventions far exceed those collected in the volume, defining an even broader territorial metamorphosis.
In a recent interview with the Financial Times, Prime Minister Edi Rama indignantly rejected accusations that he was the "Godfather" with absolute control over the country, inviting anyone to present evidence. Well, this evidence seems to be found right within the pages of "Albanian Files". A volume ostensibly dedicated to architecture ends up becoming the manifesto of a political model, in which the prime minister appears as the chief director of Albania's urban transformation. History teaches us that architecture has always been one of the privileged instruments of power. Cities are not simply spaces: they shape the identity and culture of a people. The Albanian case updates this concept, transforming the entire country into an experimental laboratory entrusted to great foreign architects. Editor Anneke Abhelakh herself recognizes, from the first pages of the volume, how impossible it is to "separate architecture from power" in the Albanian context. Citing Deyan Sudjic's "Building Complex," she recalls how buildings serve to impress, to represent the ambition of those who govern, and how the decisions that are reshaping the country are "unequivocally driven by opportunism."
Many famous architects, no competition
Arkitektura nuk bëhet vetëm një mjet për transformimin urban, por firmat e arkitektëve të famshëm funksionojnë si një kartëvizitë. Prestigji kulturor i arkitekturës bashkëkohore përdoret për të ndërtuar narrativën e një Shqipëria moderne, të hapur dhe dinamike, ndërsa konflikti i brendshëm rritet mbi metodat me të cilat po arrihet ky transformim. Në faqet e “Dosjeve Shqiptare”, marrëdhënia midis pushtetit politik dhe arkitekturës del qartë nga dëshmitë e vetë arkitektëve. Shumë veta tregojnë se nuk mbërritën në Shqipëri përmes konkurseve publike, tenderëve apo procedurave transparente, por përmes kontakteve personale me Kryeministrin. Disa thonë se morën një mesazh në Instagram direkt nga Rama, duke siguruar më pas komisionin për një projekt publik prej 4 milionë eurosh; të tjerë kujtojnë një telefonatë personale nga "Edi" pas një shkëmbimi të thjeshtë të të dhënave të kontakteve; madje edhe një fitues i Çmimit Pritzker përshkruan të njëjtën dinamikë. Planifikimi urban duket se po zhvendoset nga sfera demokratike në atë private, duke zëvendësuar mjetet e transparencës administrative me marrëdhënie personale. Gjithashtu emblematike është letra e dërguar Kryeministrit nga një partner i OMA-s. Teksa e falënderonte për kushtet veçanërisht të favorshme të ofruara për projektuesit ndërkombëtarë, ai bëri thirrje provokuese për anulimin e zgjedhjeve të ardhshme dhe një presidencë të përjetshme. Më vonë Rama e hodhi poshtë tekstin si thjesht provokim satirik. Megjithatë, në kontekstin e përgjithshëm të përshkruar në libër, episodi merr një kuptim të zymtë.
Pasoja më e dukshme e këtij modeli "ndërkombëtar" është përjashtimi pothuajse total i arkitektëve shqiptarë. Asnjë arkitekt vendas nuk shfaqet në 523 projektet e mbledhura në këtë vëllim. Në parathënie, Rama e quan Shqipërinë "shkollën më të madhe të arkitekturës në ajër të hapur", duke argumentuar se profesionistët e rinj vendas mund të mësojnë duke punuar përkrah firmave të mëdha të huaja. Por në arkitekturë, të mësuarit nuk mund ta zëvendësojë autorësinë. Të lësh një brez të tërë në rolin e bashkëpunëtorëve të arkitektëve yje i privon vendit mundësinë për të zhvilluar kulturën e vet të dizajnit. Rreziku i vërtetë është ai i transformimit të vendit tonë në një atlas "qytetesh të padukshme" dhe mjedisesh urbane të bëra nga imazhe të pastra abstrakte, kuti formale dhe sugjerime me shkëlqim, të futura në kontekstin shqiptar.
“Dosjet Shqiptare” dokumentojnë një gjeografi specifike investimi, një zgjerim pothuajse tërësisht të orientuar drejt kullave shumëfunksionale, komplekseve luksoze rezidenciale dhe vendpushimeve turistike, teksa ndërhyrjet që synojnë hapësirat publike dhe infrastrukturën sociale mbeten margjinale. Teksa katalogu evidenton komplekset ekskluzive rezidenciale dhe pamjet e reja, Shqipëria vazhdon të vuajë nga një mungesë kronike e programeve të strehimit social, infrastrukturë të pamjaftueshme dhe shërbime thelbësore ende të paarritshme në shumë zona të vendit. Lagjet që nuk kanë as standardet minimale të planifikimit urban, zonat e izoluara me transport të pamjaftueshëm dhe shtëpitë pa shërbime bazë bashkëjetojnë së bashku me ndërtimin e perlave të reja të destinuara për tregun luksoz të pasurive të patundshme. Është e vështirë të argumentohet se kjo është një përparësi për një vend që ende vuan nga dobësi të thella infrastrukturore. Për më tepër, në shumë raste, identiteti i klientëve nuk zbulohet nga firmat arkitekturore, duke ngritur pyetje në lidhje me burimin e kapitalit dhe transparencën e këtyre transaksioneve të pasurive të patundshme.
Nga zonat e mbrojtura natyrore te parcelat e ndërtimit
Një rishikim i thellë i kuadrit rregullator po e bën gjithashtu të mundur këtë transformim. Ligji i ri për Zonat e Mbrojtura (Ligji Nr. 21/2024), i cili aktualisht po kontestohet nga protestat popullore, i lejon Këshillit të Ministrave të autorizojë zhvillimet turistike brenda parqeve kombëtare dhe zonave bregdetare të mbrojtura më parë. Kjo plotësohet nga Ligji Nr. 55/2015 për Investimet Strategjike, i cili prezanton procedura të përshpejtuara, zvogëlon në mënyrë drastike kohën e autorizimit dhe madje lejon shpronësimin për qëllime të shërbimeve publike për subjektet private. Falë këtyre llojeve të ndryshimeve legjislative, zona të tilla si Laguna e Nartës ose territori i Zvërnecit mund të degradohen dhe të ofrohen si parcela ndërtimi për kapital të madh ndërkombëtar. Shembulli më i diskutueshëm është mega-projekti shumëmiliardë eurosh i promovuar nga Jared Kushner dhe Ivanka Trump, i cili synon të ndërtojë vendpushime luksoze dhe mijëra njësi banimi përgjatë këtyre ekosistemeve të brishta. Nuk është rastësi që simboli i protestës masive popullore është bërë flamingoja, kafsha e mbrojtur që banon në lagunë dhe sot mishëron rezistencën ndaj përparimit të spekulimeve. E njëjta logjikë shfaqet kudo: zhvillimi i pasurive të paluajtshme mbizotëron sistematikisht mbi mbrojtjen e peizazhit, biodiversitetit dhe interesave të komunitetit.
Problemi, në fakt, nuk është cilësia e ndërtesave individuale. Shumë nga projektet e mbledhura në këtë vëllim janë nga disa prej firmave kryesore në botë dhe, të konsideruara të izoluara, mund të kenë vlerë të pamohueshme arkitekturore. Por një qytet nuk është shuma e ndërtesave ikonike. Planifikimi urban përfaqëson një dialog midis peizazhit, shërbimeve, hapësirave publike, mjedisit dhe nevojave kolektive. Kur ky ekuilibër prishet, edhe arkitektura më e mirë bëhet pjesë e problemit. Slogani i famshëm "më pak është më shumë" në Shqipëri bëhet një "më shumë është më shumë", duke rrezikuar transformimin e përsosmërisë arkitekturore, të kërkuar nga Kryeministri, në një mantel elegant që fsheh pabarazi të thella territoriale.
Një energji e re
Në këtë kontekst duhen kuptuar protestat e javëve të fundit, një mobilizim në të cilin rrugët e Shqipërisë jo vetëm që protestojnë kundër rrokaqiejve individualë ose kërcënimit ndaj ekosistemeve të lagunës së Nartës, por gjithashtu kërkojnë të drejtën demokratike për të marrë pjesë në vendimet që transformojnë vendin, në vend që t'i durojnë ato në mënyrë pasive. Kryengritja i jep zë një gjendjeje më të gjerë të keqe: pavarësisht një PBB-je që u rrit me 3.1% në vit midis viteve 2013 dhe 2024 falë ndërtimit dhe turizmit, pabarazia është rritur ndjeshëm që nga vitet 2010. Pasuria mbetet e përqendruar në duart e një pakice, ndërsa popullsia përballet me paga mesatare të mbërthyera midis 700 dhe 800 eurove, dhe mbi një e pesta e punëtorëve fitojnë një pagë minimale prej vetëm 390 eurosh. Kjo asimetri ekonomike, e kombinuar me një perceptim të përhapur të korrupsionit dhe mangësive në kujdesin shëndetësor dhe drejtësi, ka bërë që besimi në institucionet publike të bjerë në 11.6% (më pak se gjysma e mesatares së Ballkanit) dhe ka nxitur një eksod dramatik që ka parë 700,000 njerëz të largohen gjatë 15 viteve të fundit, me 74% të atyre nën 30 vjeç që ende deklarojnë se kanë ndërmend të emigrojnë. Përballë kësaj pakënaqësie të përhapur, Kryeministri tenton t'ia atribuojë çdo kritikë ndërhyrjes së jashtme, një simptomë e një klase politike gjithnjë e më të paaftë për t'u përballur me kontradiktat e veta.
On July 4, Edi Rama's birthday, as architects around the world celebrated the Prime Minister, the streets continued to fill with protesters demanding his resignation. There is a profound paradox in this mobilization: the man now being challenged for his political model is the same man who, when he first emerged in the 1990s, established himself as an avant-garde artist, an anti-establishment intellectual, and a Minister of Culture who promised to democratize collective space against the legacy of authoritarianism. Three decades later, that project of urban liberation seems to have become its exact opposite. For this reason, this revolt is not simply political. It is the spontaneous protest of a new generation that feels betrayed and tired of a government that has ceased to care about the well-being of its citizens. A mobilization led by young people who want to start over and demand the resignation of the entire political class, taking to the streets to denounce systemic corruption, the excessive power of oligarchs and the interference of investors who put their private profits before the interests of the nation. It is a radical refusal to be suppressed by 30 years of hypercentralized rhetoric; the awakening of a collective conscience that rejects silence and no longer accepts that their land be transformed into a bargaining chip.
Reaching the end of "Albanian Files," I find myself suspended in oblivion, between my interest in change and my concern for what Albania risks becoming. I look at these pages and wonder if the land I left 30 years ago is the same one I find today; if it still belongs to me or if it has already become the property of others. There is a different, almost painful feeling when you watch the transformation of your homeland and realize, day after day, that we have been completely disconnected from its development. It is the deep disappointment of witnessing an epochal metamorphosis that seems oblivious to our presence. However, the young generations that have taken to the streets for more than a month show that Albania is finally waking up. It is a new energy, aware and courageous, reclaiming its place in the future. It is from here, from this rediscovered collective consciousness, that Albania must start anew. From here comes the hope that we can start again, together, to design our cities. ©Taken from rivistastudio.com , adapted into Albanian by LAPSI.al
