Sikurse shumë prej revolucioneve të Europës Lindore, protestat në Shqipëri nuk nisën me një fjalim politik apo me një plan. Ato nisën me një pamje. Në maj, një protestues paqësor në fshatin bregdetar jugor të Zvërnecit u tërhoq zvarrë nga roje private sigurie, ndërsa punonjësit e policisë qëndronin mënjanë, teksa mjetet e ndërtimit nisnin punën për një projekt resorti luksoz të mbështetur nga vajza dhe dhëndri i Trump-it, Ivanka dhe Jared Kushner, dhe i përkrahur fuqishëm nga qeveria shqiptare.
Projekti synon ta shndërrojë një brez bregdetar të çmuar dhe të ndjeshëm nga pikëpamja mjedisore — një vend folezimi për flamingot — në një kënd argëtimi për të pasurit e botës. Çdo pjesë e tij zgjon indinjatë në një vend ku të ardhurat mbeten të vogla, ndërkohë që një pakicë e zgjedhur duket se përparon.
Titujt e pronësisë mbi tokën në fjalë janë të kontestuar. Kjo nuk përbën ndonjë risi në Shqipëri, ku pretendimet rivale shpesh mbivendosen. Pronari i pretenduar akuzohet për falsifikim të dokumenteve të pronësisë. Ai është vënë gjithashtu nën hetim nga Prokuroria e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar për pastrim parash dhe trafik ndërkombëtar kokaine.
Gardhi në plazh. Pamundësia për të dalë në det. Banditët si simbol i lidhjeve të krimit të organizuar me politikën dhe me oligarkët. Betoni që po gllabëron vijën bregdetare. Për shumë shqiptarë, ajo skenë përmblodhi një ndjesi që ishte krijuar prej vitesh, e ushqyer mbi të gjitha nga ndërtimet në Tiranë dhe përgjatë bregdetit. Asgjë prej kësaj nuk ishte abstrakte. Njerëzit e jetojnë atë çdo ditë. Atyre nuk u duhej një ideologji për ta kuptuar.
Ajo që pasoi ishte një reaksion zinxhir që nxori në pah sa shumë pakënaqësi popullore ishte grumbulluar. Për tre muaj me radhë, edhe pse në kushtet e një vale nxehti pervëlues, mijëra shqiptarë kanë dalë çdo ditë në rrugë për të kërkuar më shumë llogaridhënie dhe fundin e korrupsionit. Shqiptarët që jetojnë jashtë vendit, të cilët përbëjnë rreth një të tretën e popullsisë, kanë ndihmuar në mbajtjen e protestës.
Protesta pasqyron një ndjesi që është ndërtuar prej vitesh në shumë shtresa të shoqërisë: kundërshtimin ndaj një modeli grabitqar të kapitalizmit, të ngritur në kurriz të brezave të shkuar dhe të ardhshëm — duke konsumuar kontributin e të parëve dhe duke shkatërruar perspektivën e të dytëve. Parë në këtë mënyrë, projekti i Zvërnecit është pika e fundit e durimit dhe njëkohësisht një lente përmes së cilës të gjithë shqiptarët mund të kuptojnë se si janë qeverisur. Furitë që ai ka çliruar kanë hapur një debat kombëtar për të ardhmen e vendit: si duhet të zhvillohet Shqipëria, si duhet të merren vendimet dhe nëse qytetarët besojnë se ato vendime merren në interesin e tyre.
Ky mund të dëshmohet si një moment vendimtar në historinë e Shqipërisë, i krahasueshëm me rënien e komunizmit dhe të shtrëngimit të tij si darë mbi politikën, kulturën dhe jetën e përditshme në vendin tim. Njerëzit që udhëheqin këto demonstrata të përditshme kanë lindur pas asaj rënieje. Ata nuk u rritën me frikën apo me reflekset e epokës komuniste. Ata janë rritur në një Shqipëri të hapur: kanë udhëtuar, kanë studiuar dhe kanë ndërtuar jetë të lidhura me Europën dhe me botën e gjerë. Ata nuk e masin Shqipërinë e sotme me të kaluarën e saj. E masin me atë që besojnë se vendi i tyre është i aftë të bëhet.
Kërkesat e tyre nuk janë as radikale, as ideologjike. Shqiptarët duan një demokraci funksionale me udhëheqës që e shohin veten si shërbëtorë të popullit. Duan institucione të cilave mund t'u besojnë, vendime transparente, ligje që zbatohen njësoj për të gjithë dhe bindjen se pasuritë publike administrohen në dobi të shumicës e jo të një pakice të privilegjuar.
Deri tani, qeveria nuk u është përgjigjur kërkesave të protestuesve, dhe as nuk ka arritur ta shuaj atë. Është joshëse ta përshkruash përgjigjen e qeverisë si tërheqje. Po aq joshëse është ta hedhësh poshtë si teatër. Në qershor, qeveria i vendosi protestuesit në kategoritë e manipulimit të luftës hibride, të një "proletariati algoritmik" ose të armiqësisë së thjeshtë. Në korrik, ajo e përmbysi repertorin e qershorit pa e mohuar plotësisht atë. Pranoi një diagnozë të pjesshme, të shoqëruar me një kurë të pjesshme. U përpoq, pa sukses, të përvetësonte fjalorin e protestës pa hequr dorë nga projekti dhe pa rishikuar logjikën e zhvillimit që prodhoi pakënaqësinë.
Po aq e rëndësishme është të kuptohet se çfarë nuk janë këto protesta.
Pavarësisht vëmendjes ndaj familjes Trump dhe zhvillimit të resortit, këto demonstrata nuk përbëjnë një refuzim të investimeve të huaja, as të një resorti luksoz në vetvete. Kjo është një revoltë qytetare pa udhëheqës kundër mënyrës se si funksionon pushteti, dhe një paralajmërim se zemërimi publik nuk mund të shpërfillet më.
Shqipëria mbetet, ndoshta, shoqëria më pro-amerikane në Europë, e formësuar nga dekada miqësie dhe mirënjohjeje ndaj Shteteve të Bashkuara, dhe e përkushtuar fort ndaj aleancës euroatlantike. Shqiptarët e dinë se investimet e huaja, turizmi dhe sipërmarrja private janë thelbësore për rritjen ekonomike.
Pyetja është nëse zhvillimi mund të shoqërohet me transparencë, llogaridhënie dhe besim publik. Këto parime nuk janë pengesa për investimet. Në afat të gjatë, ato janë ndër garancitë më të forta të tyre.
Flamingoja që është lidhur me këto protesta është vetëm një simbol. Vetë lëvizja ka të bëjë me diçka shumë më të madhe: me bindjen se trashëgimia natyrore e Shqipërisë, institucionet e saj publike dhe e ardhmja e saj meritojnë administrim të kujdesshëm. Është hera e parë që shqiptarët ndihen se mund ta formësojnë debatin kombëtar pa pritur që partitë politike të marrin drejtimin. Përvoja na mëson se demokracia varet jo vetëm nga zgjedhjet, por edhe nga qytetaria aktive mes tyre.
Ngjarjet që po shpalosen në Shqipëri janë më shumë se një çështje e brendshme dhe meritojnë të lidhen më ngushtë me procesin e integrimit në BE. Prej vitesh, diskutimet për rrugën e Shqipërisë drejt anëtarësimit në BE janë përqendruar te shqetësimet e njohura: shteti i së drejtës, korrupsioni, kapja oligarkike e shtetit, krimi i organizuar dhe dobësia institucionale. Protestuesit shqiptarë po kërkojnë ndryshim pikërisht në këto fusha. Ata po bëjnë atë që bëjnë qytetarët e përgjegjshëm në çdo demokraci. Heshtja e BE-së, e mbajtur si qëndrim institucional, duhet t'i lërë vendin një mbikëqyrjeje të rreptë por të drejtë, që mbështet shoqërinë shqiptare në përmbushjen e standardeve europiane.
Që nga rënia e komunizmit në vitin 1990, Shqipëria ka bërë përparim të jashtëzakonshëm. Ajo u anëtarësua në NATO, forcoi partneritetin me Shtetet e Bashkuara, shërbeu si spirancë stabiliteti në Europën Juglindore dhe iu afrua vazhdimisht BE-së. Faza e ardhshme e suksesit të Shqipërisë do të varet nga diçka tjetër. Rritja ekonomike duhet të shoqërohet me institucione që gëzojnë besimin e publikut dhe me një kulturë politike që e mirëpret llogaridhënien në vend që t'i frikësohet asaj.
Analizë e botuar për revistën International Politics and Society www.ips-journal.eu
