By Sandra Cvetkovic and Jovana Krstic/ The European Union's warning, harsh reactions in Kosovo and the clash between officials in Tirana and Belgrade followed the statement by the President of Serbia, Aleksandar Vučić, on the possibility of changing the course of the Ibar River.
The European Union warned that statements by Serbian officials do not contribute to the normalization of relations between Kosovo and Serbia, a process that is a condition for both countries' progress towards EU membership.
"Declarations, including those about possible changes in river flows, as well as actions that are inconsistent with this goal, should be avoided," the EU's response to Radio Free Europe/Radio Liberty said.
The US State Department also reacted to this issue, telling Radio Free Europe that peace and stability in the Western Balkans are priorities for the United States.
"Normalization of relations between Serbia and Kosovo is a necessary part of this process," a State Department spokesperson said.
Changing the course of the Ibar River so that the river bypasses Kosovo would cut off water flows to Lake Ujman, an important source of Kosovo's water supply.
"This is not a scenario in which the water supply would be immediately cut off," Alban Kuriqi, a professor of hydraulics and water resources in Kosovo, tells Radio Free Europe.
For Dušan Janjić from the non-governmental organization Forum for Ethnic Relations, Vučić's rhetoric is dangerous, creates a bad atmosphere and could also affect the position of Serbs in northern Kosovo.
"He is now using this to somehow extend his power or to win something in the elections, but the risk is great. Using this as an ideological-propaganda mantra is dangerous," Janjic assesses.
Vučić's statements about changing the course of the Ibar River come at a time when he is facing criticism from part of public opinion in Serbia, according to which he has not done enough to protect the property of Serbs in northern Kosovo.
Kosovo authorities began on July 21 the demolition of houses built without permits near Lake Ujman in the north of the country, an area inhabited by a Serb majority.
Authorities in Pristina consider Vučić's statements as political blackmail and threats, which official Belgrade denies.
The Ibar River, about 270 kilometers long, originates in Montenegro, passes through Serbia, enters Kosovo, where it flows for about 82 kilometers, and then returns to Serbia.
Ai furnizon me ujë liqenin artificial të Ujmanit, i cili shtrihet në zonën kufitare ndërmjet Kosovës dhe Serbisë. Rreth dy të tretat e liqenit ndodhen në territorin e Kosovës.
Realitet apo demagogji politike?
Profesori i hidraulikës dhe burimeve ujore në Universitetin për Biznes dhe Teknologji (UBT) në Kosovë, Alban Kuriqi, thotë se mundësia e ndërprerjes së prurjeve të ujit në Ujman duhet parë para së gjithash si një vendim politik.
Ai shpjegon se një projekt i tillë do të ishte jashtëzakonisht i ndërlikuar teknikisht dhe shumë i kushtueshëm.
“Megjithatë, nga një perspektivë afatgjatë inxhinierike, devijimi i pjesshëm ose marrja e një sasie të konsiderueshme uji në rrjedhën e sipërme është teknikisht e mundshme dhe për këtë arsye nuk duhet të hidhet poshtë plotësisht si e pamundur”, thotë Kuriqi.
Por, sipas tij, kjo do të kërkonte infrastrukturë të madhe hidroteknike.
Do të duhej të ndërtohej një digë për devijimin e ujit, objekte për marrjen e ujit dhe një kanal, tubacion ose tunel i madh për ta transportuar atë drejt një pellgu tjetër ujëmbledhës apo një rezervuari tjetër.
“Nëse transportimi me gravitet nuk do të ishte i mundur, do të nevojitej edhe infrastrukturë e konsiderueshme pompimi, si dhe energji për funksionimin e saj”.
“Një projekt i tillë do të kërkonte gjithashtu studime të hollësishme topografike, gjeologjike, hidrologjike dhe mjedisore, mjete të konsiderueshme financiare dhe shumë kohë për ndërtim”, thotë Kuriqi.
Cilat do të ishin pasojat?
Uji nga Liqeni i Ujmanit furnizon sistemin Ibër-Lepenc, i cili siguron ujë për objekte industriale dhe mundëson ujitjen e tokave bujqësore.
Prej tij furnizohen me ujë disa qytete të Kosovës. Uji përdoret gjithashtu nga hidrocentrali i Ujmanit, ndërsa Korporata Energjetike e Kosovës e shfrytëzon atë për ftohjen e termocentraleve.
“Ujmani varet në masë të madhe nga këto prurje nga rrjedha e sipërme. Vlerësimet e Bankës Botërore tregojnë se pothuajse i gjithë uji që Ibri sjell në Ujman vjen nga Mali i Zi dhe Serbia”, thotë Kuriqi.
“Prurja mesatare afatgjatë në rezervuar vlerësohet në rreth 11 metra kub për sekondë, megjithëse ajo ndryshon ndjeshëm mes viteve me reshje dhe atyre të thata, si dhe sipas stinëve”, shton ai.
Kuriqi shpjegon se rezervuari i Ujmanit ka kapacitet të konsiderueshëm për ruajtjen e ujit, prandaj zvogëlimi i prurjeve nuk do të nënkuptonte që Kosova do të mbetej menjëherë pa furnizim me ujë.
Megjithatë, ai paralajmëron se një zvogëlim i madh dhe afatgjatë i prurjeve do të kishte pasoja serioze për Kosovën.
“Kjo do ta zvogëlonte prodhimin e energjisë hidroelektrike dhe, me kalimin e kohës, do të kërkonte vendime gjithnjë e më të vështira për ndarjen e ujit mes furnizimit të popullsisë, prodhimit të energjisë elektrike, industrisë, bujqësisë dhe sigurimit të rrjedhës ekologjike”.
“Pasojat, rrjedhimisht, do të vareshin në masë të madhe nga shkalla dhe kohëzgjatja e zvogëlimit të prurjeve, si dhe nga niveli i ujit në rezervuar në momentin kur do të fillonte një zvogëlim i tillë”, thotë ai.
Një nga instrumentet kryesore globale që rregullon çështjet e ujërave ndërkufitare është Konventa e Kombeve të Bashkuara e vitit 1997 për përdorimin e rrjedhave ujore ndërkombëtare për qëllime të tjera përveç lundrimit.
Serbia është palë në këtë konventë. Kosova nuk është, pasi nuk është anëtare e Kombeve të Bashkuara.
Konventa, ndër të tjera, përcakton parimin e përdorimit të drejtë dhe të arsyeshëm të ujërave ndërkufitare dhe detyrimin për të mos u shkaktuar dëme të konsiderueshme shteteve të tjera.
Përplasja e ministrave në rrjetet sociale
Ideja për ndryshimin e rrjedhës së Ibrit nxiti një përplasje në rrjetin social X mes ministrave të Jashtëm të Shqipërisë dhe Serbisë.
Ministri për Evropën dhe Punët e Jashtme i Shqipërisë, Ferit Hoxha, tha se uji nuk mund të përdoret si instrument i presionit politik apo si mjet për ndëshkimin e një vendi apo popullsie tjetër.
Ai theksoi se “Shqipëria mbështet fuqishëm të drejtën e Kosovës për siguri, zhvillim të qëndrueshëm dhe mbrojtjen e burimeve të saj ujore”.
Ndaj kësaj deklarate reagoi shefi i diplomacisë serbe, Marko Gjuriq, duke thënë se Serbia do të vendosë vetë se si do t’i menaxhojë burimet e saj natyrore.
“Vendimi i Tiranës për t’u përfshirë në këtë çështje, duke shpërfillur presionin sistematik ndaj popullsisë serbe dhe sulmet ndaj pronës serbe, ngre në mënyrë të pashmangshme pikëpyetje për motivet politike që qëndrojnë prapa ndërhyrjes së saj”, shkroi Gjuriq.
Për këtë çështje reagoi edhe kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, i cili qëndrimet e Beogradit i përshkroi si “folklor politik”.
“Lumi Ibër, krejtësisht i pavetëdijshëm për të gjitha hartografitë tona historike, do të vazhdojë të rrjedhë sipas gjeografisë dhe jo sipas folklorit”, tha Rama.
Kërcënim dhe presion politik?
Për autoritetet e Kosovës, ideja e ndryshimit të rrjedhës së Ibrit është “absurde”, “kërcënuese” dhe “shoviniste”.
“[Hidrosistemi] Ibër-Lepenc dhe Liqeni i Ujmanit janë pjesë e një sistemi jetik për furnizimin me ujë, energjinë, bujqësinë dhe jetën e qindra mijëra qytetarëve të Kosovës”, paralajmëroi ushtruesja e detyrës së presidentes së Kosovës, Albulena Haxhiu.
Më herët, ministrja në detyrë e Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor, Fitore Pacolli, e kishte cilësuar “shqetësuese” deklaratën e Vuçiqit për ndryshimin e rrjedhës së Ibrit.
“Resurset ujore nuk mund të përdoren si instrument kërcënimi, presioni apo destabilizimi ndaj një shteti tjetër”, tha Pacolli.
Vuçiq, në anën tjetër, tha se me ngritjen e kësaj ideje nuk po kërcënon askënd, por vetëm po “merret me rrjedhat ujore në territorin e Republikës së Serbisë”.
“Meqë po e keqtrajtojnë kaq shumë popullin tonë, të shohim – kemi arsye të ndryshme për ndryshimin e rrjedhës së Ibrit, e pastaj do të shohim çfarë do të bëjnë shqiptarët dhe si do të sillen”, tha ai.
Dushan Janjiq kujton se një veprim i tillë nuk do të kishte pasoja vetëm për shqiptarët.
“Si t’ia shpjegojmë tani atij [Vuçiqit] se në veri të Kosovës jetojnë edhe serbë?”, thotë me ironi Janjiq.
Lake Ujman is located mainly in the municipality of Zubin Potok, in northern Kosovo, inhabited by a Serb majority, while a smaller part of it lies in the municipality of Tutin in Serbia.
The idea was mentioned earlier.
The idea of changing the course of the Ibar River is not new.
In December 2024, after the explosion that damaged the Iber-Lepenc canal in Zubin Potok, Vučić said that since 1985 there has been an idea to change the course of the river for the needs of the population in Serbia.
He had said at the time that he was against such an idea, stressing that he did not want "nature to be used for political purposes."
Dušan Janjić says that even in the mid-1980s, the Serbian Academy of Sciences and Arts had considered the possibility of changing the course of the Ibar, but that in the end the idea was abandoned.
"So, this in itself is not something new. Such projects exist and they enter into what is called geopolitics. Especially in these types of nationalist ideologies, where you have a leader who thinks he can change the whole world," says Janjic.
"This is his [Vučić's] dream – that when you have power, you can change both the flow of the river and the movement of the earth," he adds.
What happened to the "Colombia model" for Ujman?
Kosovo and Serbia, on September 4, 2020, signed the Washington Agreement for the economic normalization of relations between them, in the presence of US President Donald Trump.
One of the points of the agreement also had to do with Lake Ujman.
In 2021, the United States delivered to Kosovo and Serbia a feasibility study for the joint management of Lake Ujman, modeled after the agreement for dams on the Columbia River in the Pacific Northwest.
The Columbia River Agreement was reached in 1961 and, based on it, four dams were built: three in Canada and one in the US state of Montana.
The study proposed, among other things, the creation of a commission for the Ibar River, which would facilitate discussion between the parties on water resource management options.
However, the proposal has not been implemented to date.
The US State Department did not respond to Radio Free Europe's questions about what happened to this plan and whether it is still current. /Taken from Radio Free Europe
