On July 8, 2026, the General Court of the European Union rejected another attempt by Russian oligarch Oleg Deripaska to have sanctions imposed on him following Russia’s aggression in Ukraine lifted. The court described Deripaska as an “influential businessman” operating in an economic sector important to the Russian government’s revenues and rejected his claims that he had disassociated himself from his previous business interests.
The decision marked another loss for the founder of the aluminum company Rusal and one of the most well-known Russian oligarchs in the West. But years before European sanctions froze his assets and rights as a shareholder, Deripaska's economic interests had also reached Albania - not through a Russian company or a business bearing his name, but through one of the largest construction corporations in Europe. Deripaska controlled a package of about 28 percent of the shares of the Austrian company Strabag SE through the company Rasperia Trading Limited.
Strabag already had a significant presence in the Albanian construction market, directly and through its subsidiary Trema Engineering 2, winning contracts for roads, reconstruction of buildings after the 2019 earthquake, and other infrastructure projects.
Treasury payment records analyzed by BIRN show that from January 2019 to April 2022 alone, companies linked to Strabag collected around 23 million euros from the state budget. During this period, Deripaska was on the US sanctions list, but not yet on the European Union's.
The case of the Russian oligarch raises questions about the ability of Albanian institutions to identify the economic interests behind companies that benefit from public money, but also about the gap that existed at the time between the American and European sanctions regimes.
Experts told BIRN that controlling a company only at the level of its direct owner is not enough to reveal who may benefit economically at the end of a complex corporate chain.
“Procurement authorities often scan the name of the bidder and perhaps its immediate owner,” said Tom Keatinge, director of the Center for Finance and Security at the British think tank RUSI.
“They are much less likely to map out the entire chain of ownership, voting rights and ultimate economic beneficiaries,” he added.
According to Keatinge, a well-known European company can serve in such cases as a "shield of legitimacy."
Strabag i tha BIRN se nuk ka asnjë marrëdhënie biznesi me Deripaskën dhe këmbënguli se oligarku rus nuk zotëron dhe nuk kontrollon drejtpërdrejt apo tërthorazi kompaninë ose sipërmarrjet e grupit.
“Që nga fillimi i luftës, ne kemi mbajtur një qëndrim të qartë dhe kemi zbatuar masa vendimtare për t’u distancuar nga aksioneri i sanksionuar,” tha Birgit Kümmel, drejtuese e Komunikimit Ndërkombëtar në Strabag SE.
Kompania theksoi gjithashtu se Strabag nuk është subjekt i sanksioneve që do ta pengonin atë të zhvillonte aktivitet biznesi.
Mburoja e legjitimitetit
Oleg Deripaska është prej dekadash një nga figurat më të fuqishme të biznesit rus, me një pasuri të krijuar gjatë të ashtuquajturave “luftërave të aluminit” dhe të konsoliduar më pas përmes lidhjeve të tij me shtetin rus dhe presidentin Vladimir Putin.
Në vitin 2024, Deripaska e quajti publikisht luftën në Ukrainë një “çmenduri”, duke kritikuar kryesisht kostot dhe dëmin ekonomik të saj. Megjithatë, për qeveritë perëndimore ai vazhdon të konsiderohet i lidhur ngushtë me Kremlinin dhe prej vitesh është objekt i sanksioneve.
Në Shqipëri, interesat e tij ekonomike nuk u shfaqën asnjëherë në mënyrë të drejtpërdrejtë.
Lidhja kalonte përmes strukturave korporative jashtë vendit. Përmes kompanisë “Rasperia Trading Limited”, të regjistruar në Qipro, Deripaska zotëronte rreth 28% të aksioneve të korporatës austriake Strabag SE – një përqindje që u reduktua pas vendosjes së sanksioneve.
Përmes këtij zinxhiri pronësie, lidhja shtrihej edhe te aktiviteti i Strabag në Shqipëri, përfshirë kompaninë Trema Engineering 2 dhe degën e “Strabag” në Tiranë, të cilat përfituan dhjetëra milionë euro nga buxheti shtetit për projekte rrugore dhe infrastrukturore.
Pas pushtimit të Ukrainës nga Rusia në vitin 2022, pozicioni i Deripaskës dhe i interesave të lidhura me të në Evropë u dobësua ndjeshëm. Sanksionet ngrinë asetet e tij, përfshirë aksionet e “Rasperia” në Strabag, duke i hequr kompanisë aksesin në të drejtat që rridhnin nga statusi i aksionerit.
Deripaska i ka kundërshtuar masat në gjykata të ndryshme, nga Australia e deri në Bashkimin Evropian, por përpjekjet e tij ligjore nuk kanë sjellë heqjen e sanksioneve.
Edhe Strabag konfirmoi për BIRN se aksionet e “Rasperia” dhe të gjitha të drejtat e lidhura me to u ngrinë në vitin 2022, në përputhje me regjimin e sanksioneve të Bashkimit Evropian.
Korporata bëri me dije gjithashtu se në dhjetor 2024 kompania e lidhur me Deripaskën ndryshoi aksionerë.
“Strabag SE mori njoftimin e aksionerit kryesor për MKAO* ‘Rasperia Trading Ltd.’, duke njoftuar se MKAO Valtoura Holdings Limited kontrollon Rasperia. Kjo të çonte në supozimin se Rasperia nuk kontrollohet më nga Oleg Deripaska”, thuhet në përgjigje.
Megjithatë, ndryshimet në strukturën e pronësisë janë pritur me dyshim nga autoritetet në Bashkimin Evropian dhe Shtetet e Bashkuara, ndërsa aksionet e “Rasperia Trading Ltd” në Strabag SE vazhdojnë të mbeten të ngrira dhe nën sanksione.
Rasti nxjerr në pah vështirësinë e institucioneve për të identifikuar interesat ekonomike të personave të sanksionuar kur ato fshihen pas disa shtresave të pronësisë korporative dhe kompanive të regjistruara në juridiksione të ndryshme.
Sipas Zef Preçit, drejtor ekzekutiv i Qendrës Shqiptare për Kërkime Ekonomike, në ekonominë e sotme “pronësia formale, domethënë ajo që shënohet në dokumentet zyrtare, shpesh është vetëm fasada”.
Ai thekson se kontrolli real, përfitimi ekonomik dhe ndikimi mbi vendimmarrjen “mund të kalojnë përmes zinxhirëve të kompanive, aksionerëve të ndërmjetëm, marrëveshjeve të fshehta dhe juridiksioneve offshore”.
Për Shqipërinë, sipas Preçit, ky nuk është një problem i izoluar. Ai argumenton se një pjesë e koncesioneve të dekadës së fundit janë ndërtuar mbi struktura të ngjashme pronësie, të cilat sipas tij krijojnë rrezik për integritetin e shtetit.
“Nëse fondet publike përdoren nga kompani që, drejtpërdrejt ose tërthorazi, krijojnë përfitim për persona të sanksionuar si rasti Deripaska, atëherë problemi nuk është më teknik; është çështje e integritetit të shtetit, e sigurisë ekonomike dhe e besimit te prokurimi publik”, tha ai.
Hendeku 4-vjeçar
Shtetet e Bashkuara e vendosën Oleg Deripaskën nën sanksione në vitin 2018, duke e përfshirë në listën e personave të sanksionuar për një sërë akuzash që lidheshin me aktivitetet e qeverisë ruse.
Bashkimi Evropian ndoqi një rrugë tjetër.
Brukseli e vendosi oligarkun rus nën sanksione katër vjet më vonë, në prill 2022, pas agresionit të Ukrainës nga Rusia.
Hendeku katërvjeçar mes sanksioneve amerikane dhe atyre evropiane pati pasoja edhe në Shqipëri.
Megjithëse Deripaska ishte nën sanksionet e SHBA-së që prej vitit 2018, kompanitë shqiptare të lidhura përmes zinxhirit të pronësisë me Strabag vazhduan të merrnin kontrata publike dhe pagesa nga buxheti i shtetit.
Të dhënat e Instituti Shqiptar i Shkencës nëpërmjet platformës ‘Spending Data’, që përmbledhin shpenzimet e Thesarit të Shtetit, tregojnë se nga janari 2019 deri në prill 2022, kur Bashkimi Evropian vendosi sanksionet, kompanitë ku Deripaska rezultonte aksioner i tërthortë arkëtuan rreth 23 milionë euro, sipas kursit të këmbimit të kohës.
Pagesat lidhen kryesisht me projekte infrastrukturore të financuara nga Fondi Shqiptar i Zhvillimit, si dhe me tenderë të rindërtimit pas tërmetit të nëntorit 2019.
Agon Maliqi, hulumtues jorezident pranë Këshillit Atlantik në Uashington D.C., e sheh këtë si pasojë të një boshllëku ligjor dhe politik, me të cilin nuk përballej vetëm Shqipëria.
“Asokohe si në Evropë ashtu edhe në Shqipëri, përkundër sanksioneve amerikane, mungonte baza ligjore që një kompanie austriake t’i ndalohej veprimtaria,” thotë Maliqi.
Ai shton se “Shqipëria, edhe në këtë rast si edhe në shumë raste të tjera, ndodhej në njëfarë sanduiçi mes presioneve amerikane dhe atyre evropiane (në këtë rast austriake)”.
Tom Keatinge, ekspert i sanksioneve në Royal United Services Institute, RUSI, paralajmëron se boshllëqe të tilla krijojnë mundësi për ristrukturimin e interesave ekonomike para se sanksionet të harmonizohen.
Sipas tij, këto boshllëqe janë kritike “sepse ato krijojnë një dritare në të cilën asetet mund të zhvendosen, pronësia mund të ristrukturohet dhe kontratat ose marrëveshjet e financimit mund të sigurohen”.
Megjithatë, Keatinge vë në dukje se Shqipëria nuk mund të fajësohej për situatën dhe as mund të vepronte vetëm mbi bazën e sanksioneve amerikane.
Problemi, sipas tij, lind kur regjimet e ndryshme të sanksioneve krijojnë atë që ai e quan “problem të hallkës më të dobët”, ku “një transaksion i refuzuar në një vend mund të migrojë në një tjetër ku kontrolli është më pak i zhvilluar”.
Identifikimi i përfituesve fundorë si iluzion
Përtej vonesës së Evropës në vendosjen e sanksioneve, ekspertët identifikojnë dobësi edhe në mekanizmat shqiptarë për kontrollin e pronësisë së kompanive.
Shqipëria ka një regjistër të pronarëve përfitues, por Zef Preçi e cilëson atë si një “arkiv vetëdeklarimesh” dhe jo si një instrument real kontrolli.
Sipas tij, kur konstatohet një mospërputhje apo problem me pronësinë, ajo nuk duhet të mbetet “vetëm një shënim administrativ”. Institucionet, argumenton ai, duhet të kenë mundësi të bllokojnë tenderin, të pezullojnë ekstraktin dhe “të çojnë çështjen për hetim financiar e penal”.
“Transparenca nuk mund të jetë fakultative; kontrata nuk duhet të nënshkruhet pa identifikimin e qartë të përfituesit real”, thotë Preçi.
Ai ngre si problem edhe ndryshimet në pronësinë e kompanive pasi kontratat publike janë nënshkruar.
“Pronësia ndryshon, aksionet shiten, kontrolli zhvendoset dhe personat e sanksionuar mund të shfaqen më vonë në zinxhirin e përfitimit,” thekson ai.
Sipas Preçit, ligjet dhe regjistrat kanë gjithashtu efekt të kufizuar nëse administrata nuk ka kapacitetin apo vullnetin për të kontrolluar strukturat komplekse të pronësisë.
Ai vëren se në raste të tilla shpesh “mungon aftësia për të lexuar përtej dokumentit të parë”, ndërsa denoncon edhe ndërhyrjet politike, të cilat sipas tij “ushtrojnë një presion të nënkuptuar mbi institucionet”.
“Mjafton një pritje jozyrtare në zyrat e qeverisë, një vizitë në vende ku KM as negocion dhe as nënshkruan asgjë për interesin publik, ose edhe vetëm një foto me të dhe administrata publike vihet në rresht për të shërbyer symbyllurazi ‘biznesmenë’ të kësaj kategorie,” thotë Preçi, duke pretenduar se në këto raste pengesat institucionale “zhduken”.
Lufta hibride përmes sekserëve
Përfitimet e kompanive të lidhura me Oleg Deripaskën në Shqipëri nuk u kufizuan vetëm te kontratat e infrastrukturës.
Në vitin 2017, “Trema Engineering 2” u përfshi me 33% të aksioneve në shoqërinë koncesionare “Shushica Hydropower Sh.p.k.”, një projekt koncesionar, i cili më pas u anulua mes kontestimeve të aktivistëve të mjedisit dhe vendimit të qeverisë për të vendosur në mbrojtje Vjosën dhe tributarët e saj.
For Agon Maliqi, direct investments in the formal sector of the economy are only a "peripheral" element of how Russia can exert influence.
“Russia prefers connections of a corrupt nature that would make these elites blackmailable and influential to serve Russian interests,” says Maliqi.
However, according to him, Albanian elites had other important sources of funding that fueled corruption, without necessarily needing Russian capital.
Ironically, he says it is likely that "links to organized crime and international trafficking have weakened the temptation towards Russian capital."
But organized crime can also be a point of weakness that can be exploited for foreign influence.
"My personal suspicion is that Russia may have targeted the weakest link in Albania from a security perspective and with great informal power, and that is organized crime and its political connections," says Maliqi.
One of the cases that links Albania to the Deripaska circle is that of former senior FBI official Charles McGonigal.
McGonigal pleaded guilty in the United States in a case related to his work for Deripaska after leaving the FBI. In parallel, his activity in Albania and contacts with people connected to the Albanian government became part of another criminal case in the United States.
McGonigal's case illustrates the role of what Keatinge calls "Enablers" - the enablers who help build and operate sophisticated financial and corporate structures.
“Enablers… are often the operating system of sanctions evasion,” says the RUSI expert.
“Lawyers, accountants, corporate service providers and consultants… offer both technical skills and a veneer of legitimacy,” he adds.
The case of Deripaska-linked interests in Albania raises questions about the ability of bureaucratic filters and formal registers to protect public funds from the interests of sanctioned persons.
When these interests pass through companies legally registered and active in the European Union, experts argue that institutions cannot rely solely on formal documentation, but must verify ownership and economic beneficiaries.
Beyond procedures, Maliqi sees the issue related to the immunity of Albanian institutions to corruption as one of the main weaknesses of the system.
"Corruption is essentially also a vulnerability of national security," he concluded./ BIRN
