Pak intelektualë mund të mburren se një nga idetë e tyre është shfaqur në një nga filmat më të njohur fantastiko-shkencorë në ekranin e madh apo dhe të vogël. Francis Fukuyama është një prej tyre.
Në filmin “Star Trek VI: The Uncharted World” të vitit 1991, Kapiteni i anijes yjore “Enterprise”, James T. Kirk, në një gjendje reflektuese, i drejtohet udhëheqësit klingon: “Disa njerëz mendojnë se e ardhmja do të thotë fund i historisë. Epo, historia jonë nuk ka mbaruar ende”.
Kjo teori, të cilën Fukuyama, atëherë 36-vjeçar, e përshkroi për herë të parë në vitin 1989, në një ese prej 15 faqesh të titulluar "Fundi i historisë?" në revistën "National Interest", dominoi gjatë viteve 1990 dhe ishte ajo që i dha famën dhe karrierën e Fukuyamës si shkencëtar politik, filozof dhe analist, i specializuar në politikën e jashtme dhe ekonominë politike.
Tre vjet më vonë, kjo teori u përpunua më tej në një libër të titulluar "Fundi i Historisë dhe Njeriu i Fundit".
Gazetari Jonathan Friedland i “The Guardian” e ka pyetur tani atë se si ndihet për atë ese. A është mirënjohës që ideja e tij mori vëmendje apo i lodhur nga përsëritja e vazhdueshme.
“Epo, pak nga të dyja”, pranon Fukuyama, tani 73 vjeç, në një video-telefonatë nga Kalifornia. “Sigurisht që mendoj se nuk do të kisha marrë vëmendjen që mora nëse do të kisha përdorur një titull tjetër. Kështu që kjo bëri diferencën”.
Keqkuptimi
Megjithatë, siç tregon Fukuyama, kjo teori shkaktoi një keqkuptim, i cili u forcua nga botimi i esesë. Falë asaj fraze të thjeshtë dhe të paharrueshme "fundi i historisë" u krijua përshtypja se Fukuyama po argumentonte se, me Luftën e Ftohtë që po i vinte fundi dhe Murin e Berlinit që po binte, konfliktet njerëzore, madje edhe vetë ngjarjet njerëzore, po i afroheshin fundit të tyre.
Se të gjitha konfliktet e mëdha ishin zgjidhur, se nuk do të kishte më luftëra dhe se e gjithë bota do të jetonte nën regjimin e demokracisë liberale të stilit amerikan.
Siç e pohon ai në librin e tij të ri, “Në Mbretërinë e Njeriut të Fundit”, kjo frazë u mor si shprehje e “triumfalizmit naiv liberal” dhe për më shumë se 30 vjet ishte pyetur disa herë në javë nëse dëshironte ta tërhiqte qëndrimin e tij. “Kam shkruar mijëra fjalë dhe kam dhënë dhjetëra intervista duke u përpjekur t’i përgjigjem kësaj pyetjeje.”
Siç pranon ai tani për gazetën “The Guardian”, kjo ishte një nga arsyet pse shkroi kujtimet e tij: “Për të regjistruar më në fund në një mënyrë shumë të qartë atë që doja të thoja, ku gabohesha dhe ku besoj se kam ende të drejtë".
Thelbi i argumentit të Fukuyamës nuk ishte se demokracia liberale ishte e përsosur apo se ishte arritur kudo dhe se të gjitha konfliktet kishin mbaruar. Por se provat ishin bërë të pakundërshtueshme se nuk kishte parim apo sistem më të mirë në atë kohë. Dhe Fukuyama ende e mban këtë pikëpamje.
“Për rreth 30 vitet e fundit, kam thënë se po kërkoj një sistem alternativ që ofron kënaqësi më të madhe njerëzore sesa demokracia liberale. Dhe ka pasur një numër sistemesh kandidate. Disa prej tyre, mendoj, janë mjaft të pamundura.”
Për këtë ai citon teokracinë e stilit iranian si shembull. Modeli kinez është një konkurrent më serioz. Si një sistem autoritar, shpjegon Fukuyama, ai mund të marrë vendime në mënyrë më efektive sesa demokracia liberale.
“Pra, pyetja për mua është: a është edhe ky një sistem i qëndrueshëm? A do ta shohim [të përsëritur] në vende të tjera pas 30 vitesh? Dhe kjo mbetet një pyetje e hapur.”
Nëse, gjatë brezit të ardhshëm, Kina rezulton të jetë shumë më e suksesshme se Shtetet e Bashkuara, me një model të eksportueshëm që plotëson nevojat njerëzore, atëherë Fukuyama premton se do të jetë “absolutisht i lumtur të pranojë se gabohej në lidhje me supozimin themelor”.
Ai gjithashtu pranon se konsensusi shoqëror mbi demokracinë liberale është larg të qenit “universal” dhe se elementi "liberal" i kësaj ideje (besimi te kufizimet dhe kontrollin mbi pushtetin e zgjedhur) është veçanërisht i cenueshëm.
Ai shkruan se kjo ndodh pjesërisht sepse mbështetja për këto kufizime shpesh varet nga kujtesa kolektive se sa e rrezikshme mund të bëhet bota pa këto bastione sigurie. Siç vëren ai, një brez i ri që ka njohur vetëm paqe dhe prosperitet, dhe për të cilin tiranitë e shekullit të 20-të janë histori e lashtë, ka vetëm një kuptim të zbehtë të rreziqeve të sundimit të pakontrolluar dhe joliberal.
Po si ta shpjegojmë përbuzjen e presidentit amerikan për kontrollet institucionale të demokracisë liberale?
"E dini, kjo është një nga pyetjet e mëdha psikologjike që historianët e ardhshëm do të duhet t'i përgjigjen. Ai kishte këtë tërheqje të çuditshme jo vetëm ndaj Rusisë së sotme dhe Vladimir Putinit, por, që në vitet 1980, ai kishte vizituar Moskën.
Në atë kohë, kur ishim ende në mes të Luftës së Ftohtë, ai nxori këto reklama me faqe të plota duke sulmuar NATO-n. Dua të them, ka të bëjë me mungesën e çdo lloj busulle morale, përtej interesit të tij vetjak. Në thelb, ai është i shqetësuar nëse mund të fitojë para. Edhe nëse mund të fitojë para në një tirani, kjo është në rregull për të." ©Marrë nga “The Guardian”, përshtati në shqip LAPSI.al
