Atmosfera në tubimin e kampit të “Jo”-së në Islandë, natën e referendumit, është euforike. Edhe përpara se të mbërrijnë rezultatet e para, ata janë të bindur se do ta fitojnë referendumin për rifillimin e negociatave të anëtarësimit me Brukselin.
“Ne do të fitojmë”, thotë Salma Björk Önnudóttir, një nga drejtueset e fushatës së “Jo”-së. Në fund, koha do t’i jepte të drejtë.
Kur shpallen rezultatet e para të pjesshme, shpërthejnë brohoritjet dhe thirrjet. Rezultati zyrtar — i konfirmuar rreth orës 09:30 të mëngjesit të së dielës, sipas orës lokale — kishte qenë i pritshëm prej orësh. Me një diferencë të ngushtë, 52.8 për qind kundrejt 47.2 për qind, islandezët hodhën poshtë rifillimin e negociatave me Bashkimin Evropian. Një humbje jo vetëm për qeverinë islandeze, e cila e kishte kthyer referendumin në një nga çështjet kryesore të mandatit të saj, por edhe për Bashkimin Evropian në tërësi.
Interesi për votimin ishte i lartë dhe pjesëmarrja rezultoi më e madhe se në zgjedhjet e fundit parlamentare. “Ka qenë kënaqësi të shohësh kaq shumë njerëz të angazhohen në mënyrë aktive në këtë debat”, tha kryeministrja Kristrún Mjöll Frostadóttir pasi hodhi votën e saj. “Kjo e ka ngritur në një nivel të ri diskutimin për BE-në dhe vendin e Islandës në botë.”
Cilido që të ishte rezultati, Frostadóttir tha se do të ishte “e kënaqur me rezultatin”. Sot, megjithatë, asaj i duhet të pranojë se kampi i “Jo”-së arriti të mobilizonte më shumë votues se kampi i saj dhe se strategjia e qeverisë për të siguruar fillimisht një “Po”, që mendohej se do të ishte më e lehtë për t’u arritur përmes një referendumi paraprak, nuk funksionoi.
Në fund, skepticizmi i islandezëve për të ndërmarrë qoftë edhe këtë hap të vogël drejt BE-së rezultoi tepër i fortë. “Ka thjesht shumë pikëpyetje”, thotë një votues i “Jo”-së gjatë tubimit. “Nuk kam besim.” Kampi i “Jo”-së dinte si t’i drejtohej pikërisht rezervave të hershme që shumë islandezë kanë ndaj Bashkimit Evropian.
Fushata u mbështet mbi të gjitha në tema që prekin thelbin e identitetit kombëtar të vendit. Sovraniteti, në radhë të parë — i fituar me vështirësi përgjatë brezave dhe që, sipas kundërshtarëve të BE-së, nuk duhet t’i dorëzohet në asnjë masë Brukselit. Dhe peshkimi, i cili vazhdon të jetë një nga shtyllat e ekonomisë islandeze.
Paralajmërimi se anëtarësimi do të nënkuptonte humbjen e kontrollit mbi kuotat e peshkimit dhe detyrimin për të hapur ujërat islandeze ndaj kompanive të huaja ishte një nga shtyllat e fushatës së “Jo”-së dhe një argument që shumë votues e përmendën si arsyen e votës së tyre kundër. Argumentet e kampit të “Po”-së — se Islanda, si anëtare e Zonës Ekonomike Evropiane, tashmë duhet të zbatojë shumë rregulla në hartimin e të cilave nuk ka të drejtë fjale, apo se euro mund të ndihmonte në uljen e kostos tepër të lartë të jetesës në vend — ranë në vesh të shurdhër. Edhe dimensioni i sigurisë, të cilin qeveria e kishte përmendur si një nga arsyet për zhvillimin e referendumit, mbeti në periferi të debatit.
“Për kampin e ‘Jo’-së, gjithçka u reduktua në një çështje të vetme”, thotë Hallgrímur Oddsson, themelues i institutit evropian të studimeve Evrópustraumar: “Peshkimi islandez dhe mënyra se si ai do të përfshihej në Politikën e Përbashkët të Peshkimit, ku vendimet ndahen me 27 vende të tjera.”
Sinjalet e BE-së përpara referendumit se ishte e gatshme të bënte kompromis për çështjen e peshkimit, dukshëm nuk arritën t’i bindnin votuesit. Një pjesë e kampit të “Jo”-së nuk besonte se Islanda do të ishte në gjendje të mbronte interesat e saj në tryezën e negociatave. Një pjesë tjetër e kundërshton anëtarësimin në parim, pavarësisht se çfarë mund të përmbante një marrëveshje e mundshme anëtarësimi.
Për rrjedhojë, ishin zonat rurale ato që kundërshtuan më fort rifillimin e negociatave. Në veriperëndim, një rajon ku ekonomia dhe jeta janë të lidhura fort me bujqësinë dhe peshkimin, pothuajse 63 për qind votuan “Jo”. Vetëm dy zonat elektorale të kryeqytetit, Reykjavík, dhanë shumicë për “Po”-në — dhe edhe atje diferenca ishte më e vogël nga sa kishin shpresuar mbështetësit.
Sondazhi i fundit përpara votimit sugjeronte gjithashtu se veçanërisht votuesit e rinj mund të ishin kthyer kundër rifillimit të negociatave. Në qershor, pothuajse dy të tretat e 18-29-vjeçarëve deklaronin se kishte gjasa të votonin “Po”; në fund të gushtit, vetëm 40 për qind shpreheshin kështu.
“Kampi i ‘Jo’-së e paraqiti referendumin sikur ai të ishte tashmë për vetë anëtarësimin dhe jo për rifillimin e negociatave”, thotë Maximilian Conrad, politolog dhe ekspert i BE-së në Universitetin e Islandës në Reykjavík.
Në Bruksel, rezultati do të pritet me zhgënjim. Një lëvizje e Islandës drejt anëtarësimit do t’i kishte dërguar botës një sinjal të unitetit evropian — dhe, në një kohë tensionesh mes Shteteve të Bashkuara dhe Evropës dhe të rritjes së ndikimit të fuqive autoritare të udhëhequra nga Rusia dhe Kina, një sinjal i tillë do të kishte qenë më se i mirëpritur.
Një prani më e fortë e BE-së në Veriun e Largët jo vetëm që do të kishte pasur vlerë reale gjeostrategjike; ajo mund t’u kishte dhënë gjithashtu një impuls të ri negociatave aktualisht të ngadalta me vendet e tjera kandidate.
Por kjo do të mbetet thjesht një mundësi e parealizuar. Në Islandë, çështja e Bashkimit Evropian mund të jetë hequr nga tryeza për një brez të tërë.
“E vetmja gjë që mund ta ndryshojë këtë do të ishte ndonjë goditje e jashtme — për shembull, një ndryshim në marrëveshjen e Zonës Ekonomike Evropiane”, mendon Oddsson. “Por kjo është thjesht spekulim.”
Megjithatë, Reykjavíku dhe Brukseli do të vazhdojnë të mbeten të lidhur ngushtë. Përpara referendumit, qeveria kishte sinjalizuar se, në rast të një vote “Jo”, do të kërkonte mënyra të tjera për të thelluar bashkëpunimin./ Politico.eu
