Nga Lily Lynch/ Në Kongresin e Berlinit të vitit 1878, kancelari gjerman Otto von Bismarck tha shprehjen e famshme se Shqipëria nuk ishte gjë tjetër veçse "një shprehje gjeografike". Për t'iu kundërvënë kësaj ndjenje, udhëheqësit shqiptarë themeluan Lidhjen e Prizrenit për të çuar përpara interesat dhe vetëvendosjen e shqiptarëve. Por fuqitë e mëdha ishin shpërfillëse dhe tokat shqiptare u ndanë shpejt midis fqinjëve Serbisë, Bullgarisë dhe Malit të Zi. Një shekull më vonë, diktatori komunist Enver Hoxha e përshkroi momentin me helmin e tij karakteristik në kujtimet e vitit 1982, “Kërcënimi Anglo-Amerikan për Shqipërinë”.
“Imperialistët Anglo-Amerikanë, ata armiq të egër dhe të vendosur të popullit shqiptar, e kanë përdorur gjithmonë vendin tonë si një mjet shkëmbimi në transaksionet e tyre ndërkombëtare", - shkroi ai. "Anglo-Amerikanët" ishin të njohur për transformimin e madje edhe fushave të tyre "në fusha golfi për lordët", kështu që çfarë do t'u bënin ata pasurive natyrore të Shqipërisë?
Hoxha ishte një paranojak famëkeq që e çoi vendin e tij në një izolim kuazi-autarkik deri në rënien e sistemit në fillim të viteve 1990. Por, për sa u përket planeve anglo-amerikane në rajon, ai mund të kishte të drejtë. Për fuqitë e huaja, Shqipëria ka qenë gjithmonë pronë kryesore - dhe vetëvendosja e shqiptarëve ka qenë prej kohësh një pengesë për ta zotëruar plotësisht atë.
Një brez shqiptarësh është rritur tashmë në hirin e post-komunizmit. Por kalimi në demokracinë liberale ka ngritur pikëpyetje të reja rreth sovranitetit shqiptar. Muajt e fundit, Jared Kushner, dhëndri i Donald Trump, është përballur me reagime të ashpra ndaj planit të tij për të ndërtuar një vendpushim turistik ultra-luksoz me vlerë shumë miliarda paund në vijën bregdetare të brishtë të Shqipërisë. Planet përfshijnë një projekt luksoz në ishullin e Sazanit dhe një investim të veçantë luksoz në bregdetin jugor të Shqipërisë në zonën e Zvërnecit. Në protestat e udhëhequra nga Gjenerata Z në kundërpërgjigje të kësaj ngjarjeje kanë marrë pjesë dhjetëra mijëra vetë - megjithëse disa vlerësime sugjerojnë se shifra mund të jetë deri në 250,000 - duke i bërë ato ndër më të mëdhatë në Shqipëri që nga rënia e komunizmit.
Pjesa më e madhe e pakënaqësisë popullore është drejtuar ndaj qeverisë së Kryeministrit Edi Rama, të cilit protestuesit po i bëjnë thirrje të japë dorëheqjen. Rama, një artist nga Partia Socialiste, është një showman i shkëlqyer, miqësor në marrëdhëniet me publikun, i cili ka shumë admirues në Perëndim. Si kryetar bashkie i Tiranës, kryeqytetit të Shqipërisë, nga viti 2000 deri në vitin 2011, ai i pikturoi fasadat e blloqeve gri komuniste me ngjyra të ndezura - një iniciativë që ai e përshkroi si "avangarda e demokratizimit". Tani, protestuesit e akuzojnë atë se drejton një qeveri që ka pranuar vetëm retorikën e demokracisë liberale, ndërsa ka sjellë një autokratizim të ngadaltë.
Plani i investimit të Kushnerit plotëson përpjekjet e vetë Ramës për të rindërtuar identitetin urban shqiptar përmes projekteve të rindërtimit të mbështetura nga kapitali i huaj. Është gjithashtu një vitrinë e një lloj globalizmi të Trumpit: rrjeti ndërkombëtar i pasurive të patundshme të ndërthurura - dhe marrëveshjeve të paqes - të ndërmjetësuara nga rrethi i ngushtë i Trumpit dhe të financuara nga petrodollarët e Gjirit. Pothuajse menjëherë pasi Trump fitoi zgjedhjet e vitit 2024, qeveria shqiptare i dha në mënyrë kontroverse statusin e "investitorit strategjik" për zhvillimin bregdetar “Atlantic Incubation Partners” - një kompanie të lidhur me fondin “Affinity Partners” të Kushnerit me seli në Miami. “Affinity Partners” është një firmë private kapitali e mbështetur nga një koleksion marramendës fondesh sovrane të pasurisë së Gjirit, kryesisht Fondet Publike të Investimeve (PIF) të Arabisë Saudite, së bashku me Autoritetet e Investimeve të Katarit dhe Emirateve. Këto interesa janë gjithashtu të lidhura së bashku në rindërtimin e Gazës përmes të ashtuquajturit “Bordi i Paqes” i Trumpit, ku Shqipëria dhe shtetet e Gjirit janë anëtarë themelues dhe Kushner është anëtar i bordit ekzekutiv.
Një protestë në qershor në kryeqytetin e Tiranës u organizua për të përkuar me përvjetorin e themelimit të Lidhjes së Prizrenit.
"Sot, në 148-vjetorin", tha një protestues, "jemi në të njëjtën situatë. Atdheu ynë është në rrezik, kështu që ne jemi këtu, jemi bashkuar për të mbrojtur Shqipërinë nga këta pushtues. Për të mbrojtur tokat tona [dhe] natyrën për të ardhmen tonë".
Shumë nga shqetësimet më të mëdha në lidhje me projektet e Kushner varen nga kërcënimet që ato mund të paraqesin për jetën e egër delikate të zonës. Më shqetësuesja është se zhvillimi bregdetar do të shtrihet në lagunën e mbrojtur Vjosë - Nartë. Ky është një habitat kritik për zogjtë shtegtarë që strehon rreth 40 lloje zogjsh, duke përfshirë pelikanët dalmatë dhe rreth 3,000 flamingo, prandaj protestat kanë marrë emrin - Revolucioni i Flamingove.
Në fund të pranverës, buldozerë dhe gardhet me tela me gjemba filluan të shfaqen pranë vendit të Zvërnecit, duke shkaktuar një konfrontim të dhunshëm në të cilin rojet private të sigurisë sulmuan protestuesit. Rama pohon se ata ende po kryejnë vetëm një vlerësim të ndikimit në mjedis dhe se, derisa të përfundojë, pjesa më e madhe e kundërshtimit ndaj projektit bazohet vetëm në spekulime.
Siç pritej, shqetësimet në lidhje me ligjshmërinë e dyshimtë të projektit kanë ndjekur planet e zhvillimit luksoz të Kushnerit. Organi i pavarur anti-korrupsion i Shqipërisë, SPAK, po heton një sërë ndryshimesh të dyshimta në Ligjin për Zonat e Mbrojtura të miratuara në shkurt 2024, të cilat eliminuan një pengesë kritike ligjore për projektin. (Edhe pse ndryshimet u prezantuan para zgjedhjeve në SHBA, udhëheqësit e Ballkanit kishin kohë që përgatiteshin për kthimin e mundshëm të Trump dhe po i përshtatnin politikat e tyre në përputhje me rrethanat.)
Legjislacioni i rishikuar "rishkruan filozofinë bazë të mbrojtjes", siç tha një raport i kohëve të fundit, duke ndryshuar përparësinë për zonat e mbrojtura nga “ruajtja e natyrës” në “hapje ndaj investimeve”. Ndryshimet kanë alarmuar edhe BE-në. Më 17 qershor, Parlamenti Evropian miratoi një rezolutë që bënte thirrje për shfuqizimin e ndryshimeve në Ligjin e Shqipërisë për Zonat e Mbrojtura dhe "përputhje të plotë me standardet e BE-së për mbrojtjen e natyrës".
Ideja që Ishulli i Sazanit tani duhet të bëhet një lodër e familjes Trump dhe super të pasurve ndërkombëtarë është veçanërisht fyese duke pasur parasysh historinë e tij. Për pjesën më të madhe të shekullit të 20-të, ishulli ishte i ndaluar për shumicën e shqiptarëve. Sazani e filloi shekullin si një zotërim osman, më pas ra nën sundimin kolonial italian në vitin 1914 dhe mbeti një bazë operacionesh për Marinën Mbretërore Italiane deri në vitin 1947. Ishulli më pas u bë një pozicion kritik detar sovjetik. "Nga këtu mund ta kemi të gjithë Mesdheun, nga Bosfori në Gjibraltar, në duart tona! Mund t'i kontrollojmë të gjithë", - thuhet se tha Nikita Hrushovi teksa vizitonte bazën e nëndetëseve Pasha Liman aty pranë.
Pastaj, gjatë ndarjes sino-sovjetike në vitin 1961, Hoxha mbajti anën e Kinës dhe urdhëroi evakuimin e bazës sovjetike në Sazan. Shqipëria u nda përfundimisht edhe nga Kina në vitin 1978 dhe u zhyt më thellë në izolim ndërkombëtar dhe paranojë. Sazani dyshohet se ishte i fortifikuar me rreth 3,600 bunkerë së bashku me një rrjet kompleks tunelesh nëntokësore.
Edhe pas rënies së komunizmit, Sazani mbeti zyrtarisht një bazë ushtarake dhe shqiptarëve iu ndalua vizita. Vetëm në vitin 2015 civilët mundën të fillonin të aplikonin për leje të posaçme për të parë ishullin dhe, edhe atëherë, vizitat ishin shumë të kufizuara. Turet e rregullta me varkë me guidë filluan vetëm në vitin 2019, por u ndaluan papritur nga pandemia.
Me Ivanka Trump u tallën shumë së fundmi kur pretendoi se e kishte “zbuluar” ishullin teksa lundronte në një jaht me financierin britanik Nat Rothschild. “Është një ishull privat i pabesueshëm dhe i bukur prej 1,400 hektarësh në mes të Mesdheut”, tha ajo në një intervistë në një podcast këtë verë. “Ne ishim në varkën e një miku dhe ndaluam për të notuar. Në fakt, kështu e gjetëm.” Ishte gjatë së njëjtës vizitë që Edi Rama u takua me familjen Kushner në jahtin e Rothschild.
Shqipëria nuk është i vetmi vend në rajon ku familja Kushner ka shfaqur interes grabitqar. Në vitin 2024, të njëjtin vit kur Affinity Partners njoftoi planet e saj për bregdetin shqiptar, kompania gjithashtu nisi një projekt zhvillimi për një nga pronat më të ndjeshme historikisht në kryeqytetin serb të Beogradit: mbetjet e bombarduara të ndërtesës së Ministrisë së Mbrojtjes të Jugosllavisë, ose “Generalštab”, e cila u godit nga sulmet ajrore të NATO-s në vitin 1999. Kushner planifikoi të ndërtonte një hotel të shkëlqyer "Trump International Hotel” sipër rrënojave. Në Serbi, Affinity Partners kishte planifikuar të bashkëpunonte me zhvilluesin Eagle Hills me seli në Abu Dhabi - një firmë tashmë e njohur për zhvillimin e bregdetit të Beogradit të frymëzuar nga Dubai.
Ashtu si në Shqipëri, planet serbe kishin ligjshmëri të dyshimtë. Kompleksi modernist “Generalštab” ishte listuar si vend i trashëgimisë kulturore i mbrojtur për vite me radhë - një pengesë që qeveria e Presidentit Aleksandar Vuçiç u përpoq ta anashkalonte duke e revokuar. Ministri i Kulturës Nikola Selaković është nxjerrë në gjyq për këtë veprim. Kohët e fundit ai u deklarua "i pafajshëm" për akuzat dhe Vuçiç është zotuar ta falë atë nëse dënohet. Cilido qoftë rezultati i gjyqit, heqja e “Generalštab” nga lista e trashëgimisë së mbrojtur ishte e kotë. Kundërshtimi ndaj hotelit të planifikuar Trump mobilizoi një koalicion të papritur arkitektësh, planifikuesish urbanë, veteranësh lufte, nacionalistësh dhe të majtësh. Përçmimi e trembi Kushnerin dhe ai e braktisi projektin serb në dhjetor 2025. Siç i tha një zëdhënës i Affinity Partners mediave lokale, "projektet e mëdha duhet të bashkojnë në vend që të ndajnë. Dhe, nga respekti për qytetarët e Serbisë dhe Qytetin e Beogradit, ne po e tërheqim aplikimin tonë në këtë kohë dhe nuk do të ndjekim pjesëmarrje të mëtejshme."
Ekzistojnë paralele të tjera midis rasteve serbe dhe atyre shqiptare. Në të dy vendet, protestat e fundit masive antiqeveritare janë shndërruar në një referendum brezash mbi të gjithë klasën politike pas tranzicionit. “Për herë të parë, protesta nuk është vetëm kundër qeverisë, por edhe kundër partisë më të madhe të opozitës si pjesë e “elitës së vjetër politike”, më thotë Celik Rruplli, një analist mediash me bazë në Tiranë. Në Shqipëri, protestuesit kundër projekteve të Kushnerit kanë brohoritur “Rama në burg – Berisha në burg!”.
Kjo e fundit është një referencë për udhëheqësin e opozitës Sali Berisha, i cili më parë ka shërbyer si kryeministër dhe president. Berisha u vu nën sanksione të SHBA-së për korrupsion nga administrata Biden në vitin 2021, por në qershor të këtij viti, Departamenti i Shtetit ia hoqi përcaktimin “non grata”. Protestat që kanë tronditur Serbinë që nga shembja vdekjeprurëse e tendës së stacionit të trenit në nëntor 2024 janë organizuar sipas një etos të ngjashëm: duke synuar qeverinë në pushtet Vuçiç, ndërsa njëkohësisht duke u shkëputur nga opozita zyrtare.
Mobilizimi masiv si në Shqipëri ashtu edhe në Serbi tregon një lodhje jo vetëm me klasën politike post-komuniste, por edhe me një supozim kritik ideologjik që erdhi me të: investimet e huaja në një mori projektesh zhvillimi të shkëlqyera janë një tregues domethënës i progresit. Më shumë se tre dekada që nga tranzicioni në demokracinë e supozuar, rajoni po mbytet ende në beton dhe xham. Shumë projekte luksoze të ndërtuara për elitën ndërkombëtare tani po shpërfytyrojnë brigjet e lumenjve dhe deteve të saj, ndërsa të rinjtë vazhdojnë të largohen nga rajoni në masë. Sot, paga mesatare mujore neto në Shqipëri është afërsisht 650 paund; pushimet në resorte luksoze janë të paarritshme për të gjithë, përveç më të pasurve të elitës post-komuniste të vendit.
Megjithatë, Rama nuk tërhiqet. Ai këmbëngul se vlerësimet e nevojshme do të kryhen dhe është zotuar se projekti do të ecë përpara. Por protestuesit janë po aq të vendosur dhe thonë se nuk do të tërhiqen. Demonstratat vazhdojnë të mbahen çdo mbrëmje dhe ka të ngjarë të intensifikohen në vjeshtë, sapo njerëzit të kthehen nga pushimet verore dhe të fillojë ndërtimi. Rama mund të jetë i etur ta bëjë vendin e tij avangardën e Trumpizmit global, por qytetarët e tij janë po aq të etur të provojnë se Shqipëria nuk është në shitje – se këtë herë, ata janë të pamposhtur. ©Përshtati në shqip LAPSI.al
“New Statesman” është një revistë javore britanike e themeluar në vitin 1913 e njohur për analizat e saj politike, sociale dhe kulturore. Autorja Lily Lynch është një shkrimtare e çështjeve të jashtme me qendër në Stamboll dhe bashkëpunëtore e Institutit Alameda.
