Nga Anja Troelenberg, MRD.de/ Çdo mbrëmje rreth orës 7 të mbrëmjes, e njëjta skenë zhvillohet në Tiranë: njerëzit dynden në bulevardin në qendër të qytetit. Disa mbajnë flamingo prej shkume mbi fshesë, të tjerë pankarta dhe flamuj. Flamingoja është bërë simbol i një proteste që filloi në rezervatin natyror të Vjosë-Nartës dhe tani shtrihet përtej ruajtjes së një delte lumi dhe një lagune.
“Në fillim u habita nga turmat, por ngadalë po mësohem me të", - thotë ornitologu Joni Vorpsi. Për vite me radhë ai ka luftuar për të ruajtur një nga deltat e fundit të lumenjve kryesisht të pazhvilluara në Adriatik - një peizazh me duna, plazhe dhe pyje pishe, shtëpi jo vetëm e flamingove, por edhe e pelikanëve dhe breshkave të detit. "Ne kërkojmë që projekti të mos zbatohet atje."
Në Shqipëri, për një kohë të gjatë ishte e vështirë të mobilizoheshin njerëzit për çështjet mjedisore. Kushdo që protestonte kundër vendpushimeve, rrugëve apo aeroporteve shpejt etiketohej si dikush që donte të pengonte zhvillimin dhe progresin. Për Joni Vorpsin dhe ambientalistët e tjerë, kjo luftë ishte për një kohë të gjatë e vetmuar.
Dhëndri i Trump, Jared Kushner, si investitor
Fakti që në disa mbrëmje më shumë se 10 mijë njerëz dalin në rrugë është gjithashtu për shkak të investitorit të njohur që qëndron pas projektit: Jared Kushner, dhëndri i Presidentit të SHBA-së Donald Trump.
Që kur firma e tij e investimeve, Affinity Partners, i bëri publike planet për herë të parë në mars të vitit 2024, mediat ndërkombëtare kanë raportuar për projektin. Tani dihet se kompleksi do të shtrihet në dy vende: një pjesë të rezervatit natyror Vjosa-Narta në kontinent dhe ishullin e afërt të Sazanit. Planet përfshijnë jo vetëm hotele dhe vila private, por edhe një marinë, një park ujor dhe një kazino.
Projekti u bë i mundur edhe nga një ndryshim i ligjit në vitin 2024. Partia Socialiste e Kryeministrit Edi Rama, e cila në atë kohë kishte shumicën absolute, e ndryshoi ligjin për të lejuar të ashtuquajturit “investitorë strategjikë” të ndërtonin në zona të mbrojtura. Disa muaj më vonë, një kompanie që dyshohet se ishte e lidhur me fondin e investimeve të Kushnerit iu dha pikërisht ky status.
Kush e zotëron bregdetin e Shqipërisë?
Në maj të këtij viti, buldozerët kaluan papritur nëpër Pishë Poro-Nartë, pjesë e zonës së mbrojtur. Një pjesë e plazhit, e cila më parë ishte e aksesueshme lirisht, ishte e rrethuar, edhe pse nuk ishte kryer as leje ndërtimi dhe as vlerësim i ndikimit në mjedis. Ndonjë seancë dëgjimore publike nuk ishte zhvilluar kurrë. Kështu, disa dhjetëra aktivistë udhëtuan nga Tirana për në deltë, rreth 2 orë e gjysmë larg me makinë, hynë në zonën e rrethuar dhe kërkuan ndërprerjen e menjëhershme të ndërtimit.
Protesta u rrit ndjeshëm vetëm pasi një video nga kjo zonë u bë virale. Ajo tregon rojet e sigurisë nga një kompani private duke zvarritur një protestues mbi rërë - pikërisht përpara policisë. Që atëherë, shumë shqiptarë nuk pyesin më vetëm për mbrojtjen e një ekosistemi, por edhe se kush mund të vendosë për zonat bregdetare që më parë ishin të aksesueshme lirisht.
Pronësia e tokës në zonën e projektit është e diskutueshme. Qeveria thekson se toka është në pronësi private. Megjithatë, është e paqartë se kush zotëron ligjërisht parcela individuale - dhe si kanë ndërruar ato pronarë vitet e fundit. Banorët e fshatit fqinj të Zvërnecit gjithashtu pretendojnë pjesë të tokës.
Më shumë sesa një protestë mjedisore
"Një moment historik", kështu e përshkruan atë historiani Elidor Mëhilli i “Hunter College” në Universitetin e Qytetit të Nju Jorkut, aktualisht në Tiranë. Herën e fundit që Shqipëria pa tubime të qëndrueshme të kësaj madhësie ishte gjatë protestave studentore të vitit 1990, të cilat kontribuan në përmbysjen e regjimit komunist.
Por vetëm projekti i ndërtimit nuk është më problemi, shpjegon Mëhilli. Ajo që po shpërthen në rrugë është një frustrim që është grumbulluar prej vitesh: ndjesia se njerëzit po humbasin kontrollin e vendit të tyre. Në një farë mënyre, qeveria e Edi Ramës, në pushtet që nga viti 2013, tani është viktimë e suksesit të vet. Ajo nxiti turizmin dhe e bëri vendin tërheqës për investitorët, por jo të gjithë kanë përfituar njësoj nga kjo rritje. Strehimi i përballueshëm po bëhet gjithnjë e më i rrallë në Tiranë dhe shumë të rinj shohin pak të ardhme për veten e tyre në vendin e tyre.
Pronat në hetim
Protestat morën më shumë vrull kur Zyra e Prokurorit të Posaçëm të Shqipërisë (SPAK) njoftoi se kishte kërkuar urdhër-arreste kundër 20 të dyshuarve që dyshohet se i përkasin një rrjeti ndërkombëtar të trafikut të drogës. Sipas hulumtimit nga rrjeti hetimor BIRN, dosjet e hetimit përmendin gjithashtu prona ku planifikohet të ndërtohen pjesë të resortit luksoz. Megjithatë, deri më tani, nuk ka prova që Jared Kushner ose kompania e tij ishin në dijeni të ndonjë shkeljeje të mundshme ligjore ose ishin vetë të përfshirë në ndonjë krim të dyshuar.
Në Shqipëri, hetimi po ndiqet nga afër edhe sepse Affinity Partners është tërhequr tashmë nga një tjetër projekt ndërtimi kontrovers në rajon: Në Beograd, kompania planifikonte të ndërtonte një kompleks luksoz në territorin e ish-selisë së Shtabit të Përgjithshëm Jugosllav. Pasi prokurorët serbë akuzuan zyrtarët qeveritarë për shpërdorim detyre dhe falsifikim dokumentesh që lidhen me ruajtjen e monumenteve historike, Affinity Partners u tërhoq.
Një kulturë e re protestash në Shqipëri
Një mbrëmje tjetër, disa mijëra njerëz u mblodhën përsëri në Tiranë. Pas javësh protestash, zemërimi dhe lodhja ishin të prekshme. "Mjaft kemi duruar. Kjo qeveri nuk e do vendin; do ta plaçkitë atë", - thotë një grua e re me zë të ngjirur. "Tani bëhet fjalë për përmbysjen e sistemit", shpjegoi një baba. "Revolucion!" dhe "Edi Rama jep dorëheqjen!" brohoriste turma.
Midis tyre është Besjana Guri. "Mezi fle më. E gjithë jeta ime e përditshme sillet rreth protestave të përditshme", - thotë aktivistja mjedisore, duke ngritur mbi shpatull një çantë që përmbante një projektor. Vetëm pak çaste më parë, ajo e kishte përdorur atë për të projektuar mesazhin "Duart larg Nartës" në fasadën e rezidencës zyrtare të Kryeministrit Rama. Edhe nëse jo të gjitha kërkesat e tyre mund të përmbushen, diçka është arritur tashmë, thotë Guri: "Vetëm fakti që kemi zhvilluar një kulturë të re proteste jep shpresë - dhe tregon se të rinjtë mund të bëjnë një ndryshim."
Por kultura e re e protestave nuk është pa tensione. Në fillim të korrikut, rreth një muaj pasi filluan protestat, shpërthyen përleshje: Demonstrues individualë hodhën gurë, vezë dhe shishe, dhe policia përdori gaz lotsjellës, sprej me piper dhe topa uji. "Është e rëndësishme që të mos e humbasim nga sytë qëllimin tonë tani dhe të vazhdojmë protestën po aq paqësisht sa filloi", thotë Guri. ©Përshtati në shqip LAPSI.al
