Bashkimi Evropian ka miratuar një bazë ligjore që u mundëson shteteve anëtare të dërgojnë persona që nuk kanë të drejtë të qëndrojnë në BE në qendra të posaçme në vende jashtë bllokut. Euronews shkruan se qeveritë evropiane thonë se të drejtat themelore do të respektohen, por organizatat për të drejtat e njeriut paralajmërojnë se garancitë e parashikuara në dokumente mund të mos zbatohen në praktikë.
Ministrat e Brendshëm të vendeve të BE-së dhanë miratimin përfundimtar për Rregulloren e re të Kthimit më 1 tetor, në Luksemburg. Ajo zëvendëson Direktivën e Kthimit të vitit 2008 dhe krijon një kornizë ligjore për të ashtuquajturat “qendra të kthimit” në vende jashtë Bashkimit Evropian.
Këshilli i BE-së e paraqet rregulloren si një mënyrë për ta bërë më efikas kthimin e personave që nuk kanë të drejtë të qëndrojnë në territorin e Unionit. Ministri irlandez i Drejtësisë, Çështjeve të Brendshme dhe Migracionit, Jim O’Callaghan, vendi i të cilit mban presidencën e Këshillit, tha se ekziston një hendek i madh mes vendimeve për largim dhe zbatimit të tyre.
“Rreth dy në tre persona, të cilëve u është urdhëruar të largohen nga BE-ja, në të vërtetë nuk largohen. Rregullat e rishikuara të kthimit, të miratuara sot, do t’i ndihmojnë shtetet anëtare të zbatojnë në mënyrë efektive kthimet e shpejta”, deklaroi ai.
Këshilli thotë se rregullat plotësojnë Paktin për Migracionin dhe Azilin dhe se të gjitha masat e kthimit duhet t’i respektojnë të drejtat themelore të njeriut. Personat që nuk kanë të drejtë të qëndrojnë në BE do të kenë detyrimin të largohen dhe të bashkëpunojnë me autoritetet. Mosrespektimi i këtyre detyrimeve mund të sjellë masa ndëshkuese, nga ulja e përfitimeve deri te gjobat financiare.
Personat që konsiderohen rrezik për sigurinë mund të përballen me ndalim të hyrjes pa afat të përcaktuar ose me ndalim përtej 24 muajve, në rastet kur kjo justifikohet dhe është proporcionale. Rregullorja parashikon gjithashtu një urdhër evropian kthimi, përmes të cilit shtetet anëtare mund të njohin vendimet e njëri-tjetrit për kthimin e personave. Fillimisht, kjo do të zbatohet në mënyrë vullnetare, ndërsa pas tre vjetësh do të bëhet një rivlerësim.
Për hapjen e qendrave të kthimit kërkohet një marrëveshje ose rregullim me një vend jashtë BE-së, i cili duhet të respektojë standardet ndërkombëtare për të drejtat e njeriut dhe parimin e moskthimit të personave në vende ku rrezikojnë persekutimin ose trajtimin çnjerëzor. Të miturit e pashoqëruar përjashtohen nga kjo skemë. Ndërkohë, Gjermania, Austria, Danimarka, Greqia dhe Holanda po shqyrtojnë krijimin e përbashkët të një qendre në Afrikë. Ministri grek i Migracionit, Thanos Plevris, tha se synimi është që objekti të hapet në vitin 2027. Ruanda është përmendur si një nga vendet e mundshme për këtë projekt.
Organizatat paralajmërojnë se të drejtat mund të mbeten vetëm në letër
Organizatat për të drejtat e njeriut shprehin shqetësime nëse garancitë që zbatohen brenda BE-së mund të sigurohen edhe pasi personat të transferohen jashtë territorit të Unionit. Marta Welander, drejtoreshë për avokim në BE në Komitetin Ndërkombëtar të Shpëtimit (IRC), e kundërshtoi idenë e qendrave të kthimit.
“Ideja e propozuar e qendrave të kthimit është mizore, e kushtueshme dhe kundërproduktive”, deklaroi ajo.
Sipas Welander, financimi shtesë, trajnimet dhe mekanizmat e monitorimit nuk mund ta ndryshojnë faktin se mbrojtja e personave të transferuar do të varet nga një shtet jashtë juridiksionit ligjor të BE-së. Për këtë arsye, ajo paralajmëroi se mbikëqyrja efektive, e drejta për ankesë dhe mbrojtja nga kthimi në vende të pasigurta nuk mund të garantohen në të njëjtën mënyrë si brenda juridiksionit të Bashkimit Evropian.
Edhe Chiara Catelli, zyrtare për avokim në Platformën për Bashkëpunim Ndërkombëtar për Migrantët pa Dokumente (PICUM), tha se asnjë garanci nuk mund t’i bëjë qendrat e dëbimit një instrument të ligjshëm për menaxhimin e migracionit. Ajo argumentoi se vetë transferimi i personave ngre çështje që lidhen me të drejtat e njeriut.
“Vetë fakti i dërgimit të njerëzve në vende që as nuk i njohin, larg jetës që po përpiqeshin të ndërtonin, bie ndesh me të drejtën për jetë private dhe familjare”, tha Catelli.
Çfarë mungon në rregulloren e re?
Catelli tërhoqi vëmendjen te disa elemente që, sipas saj, nuk janë përcaktuar qartë në rregullore.
“Rregullorja e Kthimit nuk thotë asgjë për kushtet e jetesës ose afatet e ndalimit në qendrat e kthimit, e as për atë se kush do të monitorojë respektimin e garancive dhe zbatimin e tyre”,deklaroi ajo.
Këshilli i BE-së konfirmon se shumë hollësi do të përcaktohen në marrëveshje të veçanta me vendet pritëse. Pikërisht për këtë arsye, komisioneri për të drejtat e njeriut i Këshillit të Evropës, Michael O’Flaherty, ka kërkuar garanci shtesë. Në letrat e publikuara në korrik, drejtuar pesë vendeve që po e shqyrtojnë nismën e përbashkët, ai propozoi katër masa mbrojtëse.
Ato përfshijnë vlerësimin e rreziqeve përpara hapjes së çdo qendre, monitorimin e vazhdueshëm dhe të pavarur me kompetenca për pezullimin e bashkëpunimit, marrëveshje ligjërisht të detyrueshme me dispozita të zbatueshme për të drejtat e njeriut, si dhe publikimin e marrëveshjeve dhe gjetjeve, në mënyrë që parlamentet dhe gjykatat të mund t’i shqyrtojnë ato.
Megjithatë, këto janë rekomandime të O’Flaherty-t dhe jo dispozita të përfshira në rregulloren e miratuar. Welander shprehu dyshime nëse monitorimi mund të funksionojë realisht në vendet e treta.
“Është e vështirë të shihet se si mund të funksionojë monitorimi efektiv në një vend të tretë ku BE-ja nuk ka gjykata, juridiksion apo fuqi zbatuese”, tha ajo.
IRC-ja iu referua gjithashtu qendrave të ndalimit të migrantëve të Italisë në Shqipëri, të cilat shpesh përmenden si model për qendrat e ardhshme të kthimit. Organizata tha se i ka vizituar ato dy herë dhe ka vërejtur shqetësime të mëdha psikologjike te personat e ndaluar, të cilëve, u mungonte kujdesi i duhur për shëndetin mendor. Ajo përmendi edhe raportime shqetësuese për raste të vetëlëndimit.
Kush mban përgjegjësi për shkeljet e mundshme?
Catelli theksoi se shtetet e BE-së nuk mund t’ua kalojnë përgjegjësinë vendeve pritëse vetëm duke transferuar personat.
“Është e qartë se BE-ja dhe shtetet e saj anëtare nuk mund ta delegojnë thjesht përgjegjësinë për mbrojtjen e të drejtave themelore të njerëzve, apo për parandalimin dhe trajtimin e shkeljeve, veçanërisht kur këto shkelje janë pasojë e drejtpërdrejtë e politikave që ato vetë kanë zbatuar”, deklaroi ajo.
Edhe shefi i të drejtave të njeriut në OKB, Volker Türk, kishte dhënë një paralajmërim të ngjashëm pasi Parlamenti Evropian miratoi tekstin në qershor.
“Shtetet e BE-së nuk mund t’ua delegojnë thjesht shteteve të treta detyrimet e tyre për respektimin e të drejtave të njeriut në këtë kontekst”, tha Türk.
Welander argumentoi se pengesa kryesore për kthimin e migrantëve nuk është domosdoshmërisht mungesa e koordinimit brenda BE-së, por gatishmëria e vendeve të origjinës për të pranuar personat e kthyer dhe për të verifikuar dokumentet e tyre. Organizatat për të drejtat e njeriut nuk e kundërshtojnë faktin se rregullat e reja krijojnë kompetenca të reja për shtetet. Ato vënë në pikëpyetje nëse këto kompetenca do të mund të zbatohen pa cenuar të drejtat themelore.
Meqë ende nuk është konfirmuar asnjë vend pritës për qendrat e reja, zbatimi praktik do të varet nga marrëveshjet që do të nënshkruajnë qeveritë dhe nga transparenca e këtyre dokumenteve. Në këtë debat, rëndësi të veçantë ka edhe koncepti i “vendit të tretë të sigurt”. Catelli paralajmëroi se klasifikimi i një vendi si i sigurt nga BE-ja nuk do të thotë domosdoshmërisht se ai është i sigurt për çdo person.
“Një vend mund të konsiderohet i sigurt nga BE-ja dhe megjithatë të jetë i pasigurt për disa njerëz, në varësi të rrethanave të tyre individuale”, përfundoi ajo.
