“Mendoj se është normale të jesh mik me Izraelin” i tha Edi Rama gazetës The Jerusalem Post, "por është një nder të konsiderohesh një mik kaq i ngushtë i Izraelit."
Në skenë në Jerusalem javën e kaluar, kryeministri shqiptar Edi Rama i zgjodhi fjalët e tij me kujdes dhe i zgjodhi ato nga tradita hebraike.
"Talmudi na mëson se kushdo që shpëton një jetë të vetme, është sikur të ketë shpëtuar të gjithë botën" - tha Rama në konferencën ndërkombëtare të antisemitizmit "Generation Truth" të organizuar nga Ministria e Çështjeve të Diasporës dhe Luftës Kundër Antisemitizmit e Izraelit. Tubimi, i mbajtur në Jerusalem për të dytin vit radhazi që përkonte me Ditën Ndërkombëtare të Përkujtimit të Holokaustit, solli udhëheqës ndërkombëtarë dhe figura të komunitetit hebraik në Izrael për të diskutuar rritjen globale të antisemitizmit.
Antisemitizmi, argumentoi Rama, "nuk është thjesht urrejtje kundër hebrenjve, por një sulm ndaj arkitekturës morale të vetë njerëzimit".
Disa orë më vonë, duke u biseduar me The Jerusalem Post, ai shpjegoi se e mendonte fjalë për fjalë.
"Bëhet fjalë për njerëzimin," tha ai. "Historia tregon se fillon me hebrenjtë, por nuk mbaron me hebrenjtë."
Paralajmërimi i Ramës, i cili është pjesërisht instinkt historik, pjesërisht gjykim politik, qëndron në qendër të marrëdhënies së tij me Izraelin. Pikëpamja e Ramës për Jerusalemin nuk është pikëpamja mesatare diplomatike, por vinte nga një botë ku ai u rrit duke u mësuar të urrente shtetin hebre.
Historia personale e Ramës fillon në një Shqipëri komuniste të izoluar nga bota, ku paranoja ishte politikë shtetërore dhe ku pak miq gjendeshin në të dyja anët e Perdes së Hekurt.
"Që kur isha fëmijë, isha i fiksuar pas Jerusalemit" i tha ai The Post. "Ne jetonim në një vend krejtësisht të izoluar dhe na mësuan se duhej të përgatiteshim për 'luftën e madhe', sepse 'ata' do të vinin për ne. 'Ata' ishin imperialistët amerikanë, socialimperialistët sovjetikë dhe sionistët izraelitë."
Jerusalemi, tha ai, mbërriti përmes dy kanaleve. Njëri ishte versioni i miratuar nga shteti, ai i nxënësve të shkollës që lexonin gazetën e Partisë Komuniste në mëngjes, me raportime rreth "sa keq ushtria sioniste vret, plagos ose zhvendos palestinezët".
Kanali tjetër ishte më privat dhe shumë më i ndaluar nën regjimin e Enver Hoxhës.
"Kanali tjetër [i lidhjes sime] ishte Bibla e gjyshes sime, e cila ishte një katolike shumë e zjarrtë", tha Rama për The Post. "Bibla në atë kohë ishte e ndaluar, por ajo kishte një Bibël të vërtetë, dhe kështu kishte edhe nëna ime.
"Pastaj, pas rënies së komunistëve, nuk munda të vija në Izrael sepse nuk kishte udhëtim ajror ose detar" kujton ai. "Por fillova të mësoja shumë më tepër rreth historisë së Jerusalemit, dhe më në fund arrita të vija, dhe dashuria vetëm u rrit që atëherë."
Ishte pas Luftës së Ftohtë që marrëdhëniet moderne midis Izraelit dhe Shqipërisë u rindërtuan. Marrëdhëniet u vendosën menjëherë pas themelimit të Izraelit, u ndërprenë për dekada dhe u rivendosën në fillim të viteve 1990. Ambasadat u hapën më vonë si në Tel Aviv ashtu edhe në Tiranë, dhe bashkëpunimi u zgjerua në ekonomi, kulturë, bujqësi, kibernetikë dhe turizëm.
Në konferencën e Jerusalemit, ai u kthye te historia e kohës së luftës që është bërë karta morale e vizitës së Shqipërisë: kodi i nderit i njohur si “Besa” dhe strehimi i hebrenjve gjatë Holokaustit.
"Kur Shqipëria u bë i vetmi vend në Evropë që nuk dorëzoi asnjë hebre gjatë Luftës së Dytë Botërore, popullsia hebraike u rrit gjatë luftës," tha Rama, duke shtuar se Shqipëria i ka dhënë mbi 3,700 emra Yad Vashem të hebrenjve të shpëtuar gjatë Holokaustit.
Gjatë Holokaustit, kujtoi Rama në konferencë, zyrtarët nazistë erdhën në Shqipëri me dy kërkesa: listat e hebrenjve dhe listat e arit. Ai tha se përgjigjja u dha përmes autoriteteve të Shqipërisë dhe më pas u përforcua nga 4 udhëheqësit fetarë të vendit - figurat që vetë nazistët i trajtuan si arbitra moralë dhe u përpoqën t'i angazhonin për të zgjidhur ato "dy çështje". Por, tha Rama, përgjigjja e Shqipërisë nuk u përkul ose nuk bëri pazar. Ishte "e thjeshtë dhe përfundimtare": "Ju mund të merrni arin e tyre, nuk mund të merrni hebrenjtë tanë. Ari ishte i tyre për ta marrë, hebrenjtë ishin tanët për t'i mbrojtur. Dhe kjo nuk është një legjendë, kjo është një e vërtetë."
"Antisemitizmi po rishfaqet përsëri hapur dhe pa turp," tha ai, "shpesh i maskuar si kritikë politike, ankth kulturor, ose edhe më keq, superioritet moral."
"Urrejtja nuk fillon me dhunë," paralajmëroi gjithashtu Rama. "Ajo fillon me gjuhën. Ajo fillon me indiferencën. Fillon me justifikime."
Fjala që ai vazhdonte të përsëriste, dhe një tjetër që më vonë e rrëfeu me The Post, ishte këmbëngulja e tij se sapo të fillosh të tolerosh antisemitizmin, në fakt po hap një vrimë në strukturën që i mban shoqëritë të qëndrueshme.
"Është si të hapësh një vrimë, pastaj [ajo] bëhet gjithnjë e më e madhe me kalimin e kohës," i tha ai Post. "Ose të kesh një ndërtesë pa dritare ose dyer për mbrojtje."
Rama foli gjithashtu për 7 tetorin dhe luftën dyvjeçare që pasoi, duke shtuar: duke eliminuar perceptimin se Izraeli ka dështuar në "luftën e PR" në Perëndim.
"Terrorizmi nuk është një perspektivë," tha ai. "Është thjesht një krim kundër njerëzimit. Pra, masakra e 7 tetorit nuk ishte rezistencë. Ishte vrasje masive."
Ai i pranoi vuajtjet palestineze në Gaza si "reale" dhe "vërtet zemërthyese", por tha se detyrimet morale në Perëndim e kishin ngatërruar të vërtetën për disa njerëz.
"Ne jetojmë në kohë të vështira të së vërtetës, sepse tani opinionet po trajtohen si fakte, dhe faktet po trajtohen si opinione," shpjegoi ai për The Post. "Është një rrëmujë. Më shumë se kaq, bazuar në besnikëri, njerëzit zgjedhin mendime se 'kjo është e drejtë' dhe pastaj e konsiderojnë si fakt.
"Është një çmenduri të turbullosh vijat morale ose të legjitimosh terrorin në emër të proporcionalitetit", deklaroi politikani shqiptar. "Paqja nuk do të thotë dhe nuk mund të nënkuptojë neutralitet ndaj terrorit".
Gjatë intervistës së tij me Post, Rama argumentoi se marrëdhënia e Shqipërisë me Izraelin nuk kufizohet vetëm në historinë ceremoniale. Izraelitët, sugjeroi ai, mund ta ndiejnë atë në terren, veçanërisht në një kohë kur hebrenjtë janë përballur me armiqësi në pjesë të Evropës.
"Nuk kishte asnjë tubim, nuk kishte asnjë shenjë në asnjë formë antisemitizmi ndaj numrit shumë të gjerë të turistëve hebrenj që vijnë në Shqipëri", i tha ai Post, duke e krahasuar atë me vendet e tjera të afërta ku ai tha se turistët hebrenj kishin vuajtur për shkak të luftës së Izraelit kundër Hamasit.
Megjithatë, pati momente më të qeta gjatë vizitës së tij. Kryetari i Knessetit, Amir Ohana, i dhuroi Ramës një palë këpucë të dizenjuara me porosi të stampuara me flamurin shqiptar si shenjë vlerësimi. Pati takime për të çuar më tej Dhomën e Tregtisë së Shqipërisë në Izrael dhe një konferencë për shtyp së bashku me kryeministrin Benjamin Netanyahu.
Kryeministri shqiptar mori gjithashtu një duartrokitje në këmbë kur doli në podiumin e Knessetit për t'iu drejtuar ligjvënësve izraelitë.
Rama e shpjegoi këtë afërsi në terma më të thjeshtë.
"Mendoj se është normale të jesh mik me Izraelin", i tha ai gazetës Post, "por është një nder të konsiderohesh një mik kaq i ngushtë i Izraelit".
I pyetur se çfarë do të ndodhë më pas midis dy vendeve, Rama tha: "Shpresoj se do të kemi shumë gjëra të tjera të mira".
Për Izraelin, vizita e Ramës ishte më shumë sesa thjesht një gjest diplomatik midis vendeve miqësore. Jerusalemi ka një aleat të vërtetë te kryeministri shqiptar, i cili mund të qëndrojë në skenë në kryeqytetin e përjetshëm të Izraelit dhe të citojë Talmudin. Por për Ramën, përgjigjja është e qartë dhe kthehet në idenë e tij thelbësore të njerëzimit - se nëse i lini të fillojnë me hebrenjtë, së shpejti do të vijnë për ju. ©LAPSI.al
