Donald Trump ka thënë se po e shqyrton “absolutisht” tërheqjen e SHBA-së nga NATO. Ai paralajmëroi se çështja është “përtej çdo rishqyrtimi” pas refuzimit të aleatëve për t’u bashkuar SHBA-ve dhe Izraelit në luftën kundër Iranit. Kërcënimet e presidentit amerikan, më të vendosurat deri më sot, e kanë vendosur aleancën përballë krizës më të keqe në historinë e saj 77-vjeçare, tha një ish-ambasador i SHBA-së.
Trump ka qenë prej kohësh skeptik në lidhje me përfitimin që SHBA-të kanë nga anëtarësimi në NATO, por meqenëse aleatët e Atlantikut të Veriut kanë refuzuar të marrin pjesë në sulmin 1-mujor ndaj Iranit, presidenti e ka ashpërsuar retorikën e tij.
Ai i tha agjencisë së lajmeve Reuters të mërkurën se "absolutisht pa asnjë dyshim" po e shqyrtonte tërheqjen. Më herët i tha “The Telegraph” se çështja ishte "përtej çdo rishqyrtimi", duke këmbëngulur se nuk ishte "ndikuar kurrë nga NATO". Ai sinjalizoi se do të shprehte “neverinë” e tij për NATO-n në një fjalim drejtuar kombit të planifikuar për të mërkurën në mbrëmje.
Mund të jetë politikisht dhe kushtetutërisht e vështirë për Trumpin që të tërhiqet zyrtarisht nga traktati i Uashingtonit i vitit 1949, dokumenti themelues i NATO-s. Ivo Daalder, përfaqësuesi i përhershëm i SHBA-së në selinë e NATO-s nga viti 2009 deri në vitin 2013, thotë se megjithatë dëmi serioz ndaj aleancës tashmë ishte bërë.
“Kjo është padyshim kriza më e keqe me të cilën është përballur ndonjëherë NATO. Aleancat ushtarake, në thelb, bazohen në besim: besimin se nëse më sulmojnë, do të vish të më mbrosh”, - shkroi Daalder në një koment online. “Është e vështirë të kuptohet se si ndonjë vend evropian do të jetë tani në gjendje dhe i gatshëm t’u besojë Shteteve të Bashkuara për t’i dalë në mbrojtje.”
Trump nisi luftën kundër Iranit më 28 shkurt në partneritet me kryeministrin izraelit, Benjamin Netanyahu, por pa u konsultuar me aleatët e NATO-s. Ai nuk e thirri nenin 5 të traktatit, i cili aktivizon mbrojtjen kolektive nga anëtarët e tjerë në rast të një "sulmi të armatosur kundër njërit ose më shumë prej tyre në Evropë ose Amerikën e Veriut". Një sulm i tillë nuk ka ndodhur.
Më shumë se 1 muaj pas fillimit të luftës, nuk ka asnjë shenjë të ndryshimit ose rënies së regjimit që Trump dhe Netanyahu kishin shpresuar, dhe përgjigja e Teheranit (mbyllja e ngushticës së Hormuzit, e cila është shumë e rëndësishme për ekonominë) ka shkaktuar një rritje të çmimit të naftës dhe një mungesë në mbarë botën të plehrave dhe mallrave të tjera thelbësore, duke kërcënuar një recesion global.
Trump është lëkundur midis pretendimit se një përfundim i negociuar i luftës është i afërt dhe kërcënimit me një sulm tokësor, teksa u bën thirrje aleatëve të SHBA-së të bashkohen në luftë dhe ta detyrojnë ngushticën të hapet përsëri. Asnjë nga partnerët tradicionalë të Uashingtonit nuk është i gatshëm. Disa aleatë evropianë e kanë konsideruar sulmin SHBA-Izrael si të paligjshëm dhe disa prej tyre i kanë mohuar të drejtën e fluturimit dhe përdorimin e bazave në territorin e tyre.
Për pasojë, Trump u është drejtuar ashpër kryeqyteteve evropiane, duke i denoncuar ato si “frikacakë” dhe duke shprehur përbuzje të veçantë për Mbretërinë e Bashkuar. “Ju as nuk keni një marinë”, - i tha Trump gazetës “The Telegraph”. “Jeni shumë të vjetër dhe keni transportues aeroplanësh që nuk funksiononin.”
Retorika anti-NATO është përsëritur edhe nga sekretari i mbrojtjes i SHBA-së, Pete Hegseth, dhe nga sekretari i shtetit, Marco Rubio, i cili ishte një mbështetës i flaktë i aleancës kur ishte senator.
Rubio i tha Fox News: “Do të na duhet të rishqyrtojmë nëse kjo aleancë, që i ka shërbyer mirë këtij vendi për njëfarë kohe, po i shërben ende këtij qëllimi, apo tani është bërë një rrugë me një drejtim, ku Amerika është thjesht në një pozicion për të ndihmuar Evropën, por kur kemi nevojë për ndihmën e aleatëve tanë, ata na mohojnë të drejtat për të përdorur bazat dhe hapësirat ajrore.”
Kryeministri i Mbretërisë së Bashkuar, Keir Starmer, i ka hedhur poshtë talljet e administratës si "zhurmë", duke këmbëngulur se "NATO është aleanca ushtarake më efektive që bota ka parë ndonjëherë". Ai ripohoi qëndrimin e tij mbi konfliktin e Iranit se "kjo nuk është lufta jonë dhe ne nuk do të përfshihemi në të".
Në një telefonatë me Trump të mërkurën, presidenti i Finlandës, Alexander Stubb, tha se i kishte thënë presidentit se “një NATO më evropiane” po merrte formë dhe se Evropa po “merrte përgjegjësi mbi supe”.
Në përgjigje të kritikave të mëparshme të Trump, Mbretëria e Bashkuar dhe aleatët e tjerë evropianë kanë rritur shpenzimet e tyre të mbrojtjes dhe janë përpjekur shumë, me sukses të paktë, për ta bindur atë të ruajë mbështetjen e SHBA-së për mbrojtjen e Ukrainës kundër Rusisë. Sekretari i përgjithshëm i NATO-s, Mark Rutte, është përpjekur shumë për ta lajkatuar Trumpin, deri në atë pikë sa ka shprehur mbështetje për luftën e Iranit, pavarësisht kundërshtimit të pothuajse të gjithë 31 anëtarëve të tjerë të aleancës.
“Mbështetja e një aleati kur 31 janë kundër nuk është mënyra më e mirë për të ruajtur unitetin”, - tha Daalder. “Gjithashtu, tani e dimë se Trump bën gjënë e tij dhe nuk dëgjon askënd, përfshirë edhe ata që pëshpëritin Trump.”
Në një përpjekje për ta “mbrojtur” aleancën nga Trump, Kongresi miratoi Aktin e Autorizimit të Mbrojtjes Kombëtare në vitin 2024, duke i ndaluar një presidenti amerikan tërheqjen e njëanshme të SHBA-së nga NATO pa miratimin e dy të tretave të Senatit ose një akt të Kongresit - një dispozitë e bashkësponsorizuar nga Rubio. Akti gjithashtu ndalon përdorimin e çdo fondi federal për të lehtësuar tërheqjen.
Senatori demokrat Mark Warner tha të mërkurën: “Kongresi nuk do të rrijë duarkryq ndërsa ky president përpiqet të shpërbëjë një aleancë që i ka mbajtur amerikanët të sigurt për dekada. Angazhimi ynë ndaj NATO-s është i palëkundur dhe ne do të përdorim çdo mjet në dispozicion për ta mbrojtur atë.”
Çdo përpjekje për t’u larguar zyrtarisht nga NATO-ja ka të ngjarë të shkaktojë një krizë kushtetuese që pothuajse me siguri do të shkojë në Gjykatën Supreme të SHBA-së. Megjithatë, gjykata ka një histori të qëndrimit në anën e ekzekutivit në mosmarrëveshjet mbi çështjet e politikës së jashtme.
“Presidentë të tjerë janë tërhequr nga traktatet”, tha Daalder. “Sidoqoftë, pavarësisht statusit ligjor, Trump mund ta minojë NATO-n duke tërhequr trupat, duke tërhequr personelin amerikan nga struktura komanduese e NATO-s dhe duke bërë pak ose aspak në rast të një sulmi dhe të gjitha këto janë krejtësisht ligjore.”
Nathalie Tocci, një profesoreshë në Shkollën Johns Hopkins të Studimeve të Avancuara Ndërkombëtare për Evropën, theksoi se Trump kishte kërcënuar të largohej nga NATO edhe më parë dhe kërcënimet nuk ishin aq dëmtuese sa "tradhtia e tij ndaj Ukrainës" dhe këmbëngulja e tij se SHBA-të do të pushtonin Groenlandën, territorin sovran të një aleati të NATO-s.
“Fakti që Trump e urren Evropën është një fakt i konfirmuar”, tha Tocci. “E gjithë kjo është pjesë e një sulmi koherent Trumpian ndaj Evropës dhe udhëheqësit evropianë më në fund po largohen nga qasja servile e Rutte-s ndaj tij.”
Ruth Deyermond, një lektore e lartë në departamentin e studimeve të luftës në King's College London, tha se kriza me të cilën përballet aleanca nuk do të jetë e lehtë të zhduket në fund të mandatit të Trump në Shtëpinë e Bardhë. "Ky është një mendim i dëshiruar," tha Deyermond në Bluesky . "Dështimi për të kuptuar rëndësinë e aleancës për sigurinë e SHBA-së dhe marrja e aleatëve si të mirëqenë nuk është unike për administratën Trump."
“Kjo është arsyeja pse NATO-ja e vjetër është zhdukur dhe evropianët, plus Kanadaja, duhet të zhvillojnë një kuadër të ri sigurie për ta zëvendësuar atë”, tha ajo. “Është e frikshme, e vështirë dhe e kushtueshme, por kjo nuk e bën më pak të nevojshme ose urgjente.”
Starmer sinjalizoi të mërkurën se do të përdorte një samit të ardhshëm me vendet e BE-së për të forcuar lidhjet ekonomike dhe të sigurisë , duke bërë thirrje për: “Një partneritet për botën e rrezikshme në të cilën duhet të lundrojmë së bashku”. ©LAPSI.al
