Rusia ka rritur ndjeshëm provokimet ajrore ndaj aleancës së NATO-s, duke testuar reagimin e saj dhe duke detyruar NATO-n të diskutojë hapur një skenar të ndjeshëm: a duhet të rrëzohen avionët rusë që shkelin hapësirën ajrore të vendeve anëtare?
1. Shkeljet e fundit që ndezën alarmin
Të premten, tre avionë luftarakë MiG-31 kaluan 12 minuta në hapësirën ajrore të Estonisë përpara se të përziheshin nga forcat ajrore të NATO-s, ku morën pjesë edhe F-35 italiane të dislokuara në kuadër të misionit të patrullimit të Baltikut. Ky nuk është incident i izoluar: vetëm pak ditë më parë, dronë rusë hynë në territorin polak dhe të paktën tre u rrëzuan pasi u angazhuan F-16 polake dhe F-35 holandeze.
Ambasadorët e NATO-s reaguan me një deklaratë të fortë: “Aleanca dhe vendet anëtare, në përputhje me ligjin ndërkombëtar, do të përdorin të gjitha mjetet e nevojshme, ushtarake dhe jo-ushtarake, për të mbrojtur veten”.
Moska, nga ana e saj, këmbëngul se nuk ka shkelur asnjë ligj dhe akuzon Perëndimin për “histeri”. Por në shumë kryeqytete të NATO-s, veprimet e fundit po interpretohen si test i qëllimshëm i reagimit të aleancës.
2. Rregullat e angazhimit: çfarë dihet dhe çfarë fshihet
Rregullat e angazhimit të NATO-s mbeten dokumente të klasifikuara. Ato përcaktojnë kufijtë ligjorë dhe operativë se kur mund të përdoret forca, duke u miratuar me konsensus nga Këshilli i Atlantikut të Veriut (NAC) dhe duke u zbatuar nga Komandanti Suprem Aleat në Europë (SACEUR).
Ish-zëdhënësja e NATO-s, Oana Lungescu, shpjegon se këto rregulla ndryshojnë sipas misionit, por gjithmonë pasqyrojnë udhëzimin politik se NATO është një aleancë mbrojtëse: parandalon agresionin dhe, vetëm në rast dështimi, kundërpërgjigjet ushtarakisht. Çdo përdorim force kërkon miratim të plotë politik dhe analizë të rrezikut.
3. Roli i forcave kombëtare: e drejta për të vepruar vetë
Ndërsa NATO mban kontroll mbi misionet e saj, vendet anëtare nuk pengohen të mbrojnë hapësirën ajrore kur veprojnë nën komandë kombëtare. Lituania ka miratuar së fundmi rregulla që lejojnë reagim më të shpejtë ndaj shkeljeve, ndërsa Rumania ka thirrur Këshillin e saj Suprem të Mbrojtjes për të përcaktuar protokollet në rast të inkursioneve të reja nga dronë apo avionë rusë.
Kryeministri polak Donald Tusk ka paralajmëruar se Polonia është e gatshme të shkatërrojë çdo objekt që paraqet kërcënim, por ka theksuar se duhet ruajtur koordinimi me aleatët për të shmangur përshkallëzim që mund të çojë në konflikt të hapur.
4. Pse NATO nuk i rrëzoi avionët rusë në Estoni
Sekretari i Përgjithshëm Mark Rutte deklaroi se vendimi për të qëlluar merret vetëm nëse avioni paraqet kërcënim të menjëhershëm, gjë që, sipas inteligjencës, nuk ndodhi në incidentin e Estonisë. Kryeministri estonez Kristen Michal po ashtu theksoi se “ka parametra shumë të rreptë për përdorimin e forcës”, edhe kur shkelja duket e qëllimshme.
Ish-shefi i forcës ajrore estoneze, Jaak Tarien, kujtoi se në kohë paqeje forca nuk përdoret menjëherë, pasi duhet lënë hapësirë për mundësinë e një gabimi njerëzor. Analistë ukrainas shtojnë se edhe pasiguria për qëndrimin e administratës amerikane luan rol në frenimin e aleancës për të ndërmarrë hapa më agresivë.
5. A do të ndryshojnë rregullat e angazhimit?
Pas incidentit në Estoni, brenda NATO-s po shtohen zërat për rishikim të misioneve të patrullimit ajror dhe për rregulla më të ashpra. Zyrtarë të lartë në Estoni, Lituani dhe Çeki po kërkojnë reagim më të fortë, përfshirë mundësinë e rrëzimit të avionëve rusë që shkelin hapësirën ajrore.
Presidenti amerikan është shprehur se beson se aleanca ka të drejtë ligjore ta bëjë këtë, ndërsa diplomatë të NATO-s paralajmërojnë se çdo ndryshim kërkon konsensus në Këshillin e Atlantikut të Veriut, një proces i gjatë dhe politikisht i ndërlikuar.
6. Kujtesa e vitit 2015: kur Turqia rrëzoi një avion rus
Rasti i fundit i një përplasjeje të drejtpërdrejtë ndodhi në 2015, kur Turqia rrëzoi një Sukhoi-24 rus pas një shkeljeje 17-sekondëshe të hapësirës së saj ajrore. Vendimi u mor nga Ankaraja në mënyrë të pavarur dhe iu komunikua aleatëve vetëm pas veprimit.
Pasojat ishin të menjëhershme: Moska vendosi sanksione tregtare dhe Presidenti Erdogan u detyrua të kërkonte falje, por avionët rusë pushuan së shkeluri hapësirën ajrore turke, një shembull që shumë kryeqytete të NATO-s e përmendin sot si precedent.
Incidentet e përsëritura në qiellin e Europës Veriore po e vënë NATO-n përballë një prove të vështirë: të ruajë qëndrimin mbrojtës dhe unitetin politik, ndërsa përballet me provokime që mund të ndezin një përshkallëzim të rrezikshëm. Pyetja nëse duhet të rrëzohen avionët rusë mbetet e hapur dhe çdo vendim i ardhshëm do të përcaktojë jo vetëm sigurinë e aleancës, por edhe ekuilibrat strategjikë me Moskën.
Përshtatur nga Politico në shqip, ©LAPSI.AL
