"Diella" reklamohet si ministri i parë virtual në botë, dhe kryeministri shqiptar Edi Rama premtoi se ky emërim do t'i jepte fund korrupsionit të përhapur në kontratat qeveritare - një pengesë e madhe për pranimin e vendit ballkanik në Bashkimin Evropian. Por janë ngritur pikëpyetje serioze teknike, politike dhe etike në lidhje me ligjvënësin virtual.
A është vërtet e pakorruptueshme?
Duke njoftuar emërimin e Diellës, Rama pohoi se tenderët publikë tani do të jenë "100% të penguar nga korrupsioni". "Diella nuk fle kurrë, nuk ka nevojë të paguhet, nuk ka interesa personale, nuk ka kushërinj, sepse kushërinjtë janë një problem i madh në Shqipëri", - sipas kryeministrit, vendi i të cilit renditet i 80-ti nga 180 në indeksin e korrupsionit të Transparency International.
Politikanët shqiptarë janë shpesh të përfshirë në skandale korrupsioni të lidhura me fondet publike. Ish-kryetari i bashkisë së kryeqytetit Tiranë u ndalua ndërsa ishte në detyrë dhe mbetet në paraburgim, i dyshuar për korrupsion në lidhje me dhënien e kontratave qeveritare. Lideri i opozitës dhe ish-kryeministri Sali Berisha dyshohet gjithashtu për dhënien e kontratave publike bashkëpunëtorëve të tij.
A është Diella zgjidhja?
Jo tamam, sipas ekspertëve. “Ashtu si çdo sistem i IA-së, ajo varet tërësisht nga cilësia dhe qëndrueshmëria e të dhënave dhe besueshmëria e modeleve që qëndrojnë pas saj", - thotë Erjon Curraj, një ekspert në transformimin dixhital dhe sigurinë kibernetike.
Funksionimi i saktë i Diellës mbetet i panjohur, por ka të ngjarë të mbështetet në Modelet e Mëdha të Gjuhës (LLM) për t'iu përgjigjur pyetjeve - të ngjashme me sasitë e mëdha të tekstit që fuqizojnë chatbot-et gjeneruese si ChatGPT ose Gemini.
Por nëse të dhënat hyrëse janë të paplota, të anshme ose të vjetruara, vendimet e IA-së do të pasqyrojnë ato të meta dhe "mund të keqinterpretojnë dokumentet, të sinjalizojnë gabimisht një furnizues ose të humbasin shenja të bashkëpunimit", - thotë Curraj.
"LLM-të pasqyrojnë shoqërinë; ato kanë paragjykime. Nuk ka arsye të besohet se zgjidh problemin e korrupsionit", - thotë eksperti i kompjuterëve dhe specialist i Inteligjencës Artificiale Jean-Gabriel Ganascia. “Të supozosh se një makinë nuk ka paragjykime nënkupton që ne duhet t'i nënshtrohemi makinës" - thotë Ganascia.
Kush e ka kontrollin?
Opozita shqiptare i është drejtuar Gjykatës Kushtetuese për shqetësimin se kush do të jetë përgjegjës për vendimet e IA-së. "Kush do ta kontrollojë Diellën?" - pyeti kryeministrin Berisha para parlamentit.
Ganascia pajtohet që çështjet e llogaridhënies dhe kontrollit janë thelbësore kur bëhet fjalë për IA-në. "Nëse vendimmarrja publike i besohet një makine, kjo do të thotë se nuk ka më llogaridhënie; ne jemi reduktuar në gjendjen e skllevërve" – thotë ai.
"Ajo që më shqetëson është ideja e një makine që qeveris, ofron përgjigjen “e duhur” dhe parandalon çdo diskutim" - thotë studiuesi, i cili është gjithashtu filozof. "Një politikan merr përgjegjësi, por këtu, ideja është se makina është perfekte dhe ne nuk mund të shkojmë kundër vendimeve të saj gjithsesi."
Duke u shfaqur për t'iu përgjigjur këtyre shqetësimeve, një dekret i publikuar të enjten thotë se Rama "mban gjithashtu përgjegjësi për krijimin dhe funksionimin e Ministrisë virtuale të Inteligjencës Artificiale Diella".
Korrupsion i vjetër, softuer i ri
Emërimi bëri bujë në të gjithë botën, diçka në të cilën kryeministri shkëlqen qoftë duke marrë pjesë në takime ndërkombëtare me atlete, duke njoftuar ndalimin e TikTok, duke krijuar një Shtet Bektashi të modeluar sipas Vatikanit, apo duke hapur kampe emigrantësh për të strehuar njerëz të kapur në det nga qeveria italiane.
Por arritja e qëllimeve të tij është një çështje tjetër. TikTok mbetet lehtësisht i arritshëm në Shqipëri, vetëm disa dhjetëra burra janë transferuar në kampet e emigrantëve dhe ligjshmëria e iniciativës ende po kontestohet nga gjykatat italiane. Pak përparim publik është bërë edhe në lidhje me Shtetin Bektashi që nga njoftimi i tij një vit më parë.
Sa i përket Diellës, fytyra e së cilës është ajo e aktores së njohur shqiptare Anila Bisha, e cila nënshkroi një kontratë që skadon në dhjetor për përdorimin e imazhit të saj, është e paqartë nëse emërimi i saj do t'i mbijetojë shqyrtimit të Gjykatës Kushtetuese.
Është gjithashtu e pasigurt nëse do të jetë në përputhje me standardet e Bashkimit Evropian, të cilit Shqipëria shpreson t'i bashkohet brenda 5 viteve të ardhshme.
“Deri më tani, nuk ka informacion se si funksionon në të vërtetë Diella” - thotë politologu shqiptar Lutfi Dervishi. "Nëse një sistem i korruptuar ofron të dhëna të manipuluara, ose vendosen filtra mbi atë që nuk duhet ta shohë, Diella thjesht do të legjitimojë korrupsionin e vjetër me softuer të ri". ©AFP, përshtati në shqip LAPSI.al
